Original subtitles

ALBANIË

Van 1944 tot 1985 bestuurt Enver Hoxha Albanië als een dictator.

In 1967 wordt religie verboden en wordt het land het eerste atheïstische land.

Op het platteland leeft de bevolking nog volgens de regels van de Kanun.

In december 1990 komt er een einde aan de dictatuur.

Na een halve eeuw van isolement, is Albanië het armste land van Europa.

Snel, snel, snel.

Sneller, snel, snel.

Snel. Nog eens. Nog eens.

Nog eens, nog eens.

Nog eens, nog eens.

We hebben gewonnen.

Hoera, hoera.

Dat telt niet. Jij mag niet meedoen. -Jij bent een meisje.

Hé.

Zij heeft gewonnen.

Wat moet je? Wie ben jij?

Zijn vader komt uit de stad. -Ze sturen ons hun criminelen.

Wij zijn geen criminelen.

Jullie zijn staatsvijanden. Verraders.

Kom, we gaan. Het stinkt hier.

Luana, kom.

Het gaat wel.

Wat is er gebeurd?

Ze gooiden een steen naar hem.

Stelt niks voor. Echt.

Ga zitten.

Kom ook zitten.

Rustig maar. Mijn moeder is dokter.

Mijn lieve jongen.

Je geest zal nu op reis gaan.

Er was eens...

...een ijskoude nacht.

Zo koud dat je tranen vastvroren aan je wangen.

De twee mannen waren alleen...

...op de honden na, die de slee uit alle macht door de sneeuw trokken.

Om hen heen was het aardedonker.

Het gehuil van wolven die op de loer lagen in het diepe woud.

Het leek of ze bekeken werden.

Op de slee stond de houten kist...

...met de akelige lading die ze moesten afleveren.

Klaar.

En de wolven?

Vond je het mooi?

Ik kan je het boek wel lenen.

Agim kan het je voorlezen.

Lule, jij wordt de allermooiste bruid met de allermooiste jurk.

Heb je er zin in?

Angelika, maak je nicht niet gek.

Mam, de mannen komen eraan.

We hebben een akkoord met de familie Fiku.

Er komt een bruiloft.

Godzijdank.

Mijn dochter, je bent beloofd aan Flamur Fiku.

Deze belofte houdt in dat jij zijn vrouw wordt tot de dood jullie scheidt.

Wat is er?

We moeten blij zijn. We geven haar aan een heel goede familie.

Je moet morgen meer kamille plukken.

Angelika haalt me 's morgens op.

Ga met hen mee.

Jullie jongelui willen het hele land veranderen.

Maar jullie moeten weten dat niet alles wat Enver Hoxha doet, goed is.

Geef toe, we kunnen wel wat veranderingen gebruiken.

Maar van hen mogen we niet in God geloven.

We hebben altijd geleefd volgens de Kanun en zullen dat altijd blijven doen.

In naam van God...

...dat kan Enver Hoxha niet veranderen.

Dat kan hij gewoon niet.

Dat kan niet. -Amen.

Proost.

Goedemorgen, Angelika. -Goedemorgen.

Alsjeblieft, tot straks.

Meiden, ga door. Ik ben zo terug.

Wil je me voorlezen?

Uiteindelijk stond hij op.

Zo moe dat hij amper zijn armen kon bewegen. Hij ging de honden aanlijnen.

Hij deed een riem om zijn schouder.

Samen met de honden trokken ze de slee.

Wacht.

Dank je.

Toen de zon onderging...

...verzamelde hij hout, voerde de honden...

...at zijn avondeten en ging liggen bij het vuur.

Maar hij sliep niet echt.

Nog voor hij zijn ogen dicht had, kwamen de wolven dichter bij het vuur.

Ze hadden het vuur omsingeld.

Henrik zag hoe ze gingen liggen.

Dat is alles wat ik tot nu toe heb gelezen.

Morgen weer hier?

Ik wil graag zelf lezen.

Kun je me leren lezen?

Dat kost heel veel tijd, maar als je weer wat te eten voor me meeneemt...

...kunnen we morgen beginnen.

Wie is dat?

Waar is Angelika?

Angelika?

Kom.

Uiteindelijk...

...stond hij...

Stond hij op. -Stond hij op.

Ja.

Zo moe...

...dat hij amper zijn armen kon bewegen.

Hij ging de honden aanlijnen.

Je eet als een varken.

Ik zal nooit trouwen als mijn verloofde niet komt opdagen.

Mijn knappe meisje. Als hij wist hoe mooi je bent...

...zou hij naar je toe komen rennen, en geen seconde wachten.

Lief van je, tante.

Hij kan maar beter opschieten.

Ik word er niet jonger op, ik heb mijn eerste grijze haren al.

Je kunt beter uit de buurt van Angelika blijven.

Ze schreeuwde doodsbang...

....toen hij haar jurk...

...scheurde...

...met zijn tanden.

Het is zo spannend. Mag ik het lenen?

Dit boek is verboden. Je mag het niet in huis hebben.

Kom.

Onze geheime verstopplek.

Welterusten, lieverd.

Ik heb enorm mijn best gedaan 'n goede familie, een goede man voor je te vinden.

Je hebt afgesproken met een jongen. Je was alleen met hem.

En niet maar één keer.

Hoe heet hij?

Agim Shala. De zoon van Zef Shala.

Wat wil je in hemelsnaam met die vreemdelingen?

Je verzweeg het voor ons.

Is dit jouw dank aan mij?

Hij is een crimineel...

...die eigenhandig doodt.

Zodra hij gedood heeft...

...zal de dader melden dat hij de verantwoordelijke is.

Zodat de familie van de dode geen vergissing begaat.

De dader zal om godsvrede vragen.

Als de dader de dode kan overdragen... -Genoeg.

Heeft iemand jullie samen gezien?

Wij zijn trotse en koppige mensen.

We hebben de Kanun nodig, die regels, opdat we geen beesten worden.

Zo is het.

Zelfs wanneer het soms wreed lijkt.

Lees het.

Leer de regels.

Respecteer ze.

Die jongen zul je niet meer zien.

Hij zal wel aan alles wennen. Het is een goede les voor hem.

De slee vertrok, terwijl...

Maar hij liet een minuut voorbijgaan voordat hij de reis voortzette.

Wittand probeerde hem tegen te houden.

Nooit.

Nooit.

Is er een uitweg?

Nee, alsjeblieft, nee. Niet mijn dochter.

Alsjeblieft, dwing me niet. Ik kan dit niet.

Angelika is mijn enige dochter.

De vader moet de eerste steen gooien.

Wacht, de familie moet stemmen.

Waarom? Ze is schuldig.

Dadelijk weet het hele dorp het.

Rustig.

Het hoeft niet het ergste te zijn.

Ze is niet ongesteld geworden.

God, waarom straft U ons?

Hou op. Bedaar, alsjeblieft.

Moeder?

Waar was je?

Wat bezielt jou? Wat bezielt jou in hemelsnaam?

Domme meid. Dwaze meid.

Tot ziens, Fatjon.

Geef dit aan je tante.

Waar is Angelika?

Je bent te laat.

We hebben bijna alles zelf al gedaan. -Ik voelde me niet lekker.

Agim Shala.

Arm als een kerkrat, maar hij zwemt als een vis.

Kom op. Ik zie je blozen als hij langs loopt.

Wat wil je daarmee zeggen?

Het is al goed.

Maar Adem Berisha is veel knapper.

Adem Berisha? Die nieuwe leraar uit de stad?

Een knappe vent, toch, Lule?

Adem Berisha zal hier geen vrouw vinden.

Een vreemdeling, zonder familie, zonder land.

Niemand zal hem hun dochter geven.

Zus, je moet Agim niet meer zien.

Er wordt al gekletst.

Ik doe niks wat niet mag.

Nee, nee, alsjeblieft, hou op.

Ga weg, ouwe. Dit is je huis niet meer.

Ga naar huis. Snel.

Nee, nee.

Gjon.

Zef Shala is hier.

Heb je je draai gevonden hier op het platteland?

Ik hoorde dat je vrouw vroedvrouw is.

Ja, dat klopt.

En onze zoon Agim dient in het leger.

Hij moet niet de last van de familie hoeven te dragen.

Ik ben hier voor iets heel belangrijks.

Iets eervols en respectvols.

Het gaat om jullie dochter Luana.

Ik ben niet rijk, maar mijn zoon...

Je bent niet van hier.

Dus ik ben bereid je bezoek te vergeten.

Ik weet niet hoe het er in de stad aan toegaat...

...maar hier is een gedane belofte wet.

Mijn dochter is verloofd.

Nu schaam ik me...

...want het spijt me...

...als haar gedrag anders deed vermoeden.

Vader.

Dank u.

Wij bedienen jou niet.

Luk Fiku? -Ja.

Ik ben Gjergj Prenga, raadsman van Gjon Markaj.

Eerwaarde, ik ben vereerd dat mijn vriend u gekozen heeft.

Ik ben geen priester meer.

Wel een man van God.

Er is niemand beter in het arrangeren van een huwelijk.

Kom, we gaan. Er is veel te bespreken.

Een fijne dag.

Godzijdank, je bent gekomen.

Alleen om afscheid te nemen.

Afscheid?

Nee, nee. Jij gaat met me mee.

We gaan naar Joegoslavië en dan naar Duitsland.

Ik heb daar familie.

Ik ga werken, studeren en voor jou zorgen.

We steken het Meer van Shkodër over. -Ik kan niet zwemmen.

Maar ik wel. Ik oefen elke dag. Ik draag je op mijn rug.

Dan ben je een deserteur en grenswachten hebben geweren.

Nee, ik heb met een kameraad gepraat. Hij gaat ons helpen, hij laat ons door.

Mijn ouders gaan ook. Het komt goed.

En die van mij?

Ik hou van je.

Luana. Trouw met me. Alsjeblieft.

Je moet zonder mij gaan.

Nooit.

Gjon Markaj, je oude vriend, Luk Fiku...

...is hier om er zeker van te zijn dat de oude belofte nog steeds geldt.

De bruidsschat is 1400 grosz.

Zullen we zeggen dat we de bruiloft houden voor het eind van de maand?

Mijn familie gaat akkoord en Gjergj Prenga...

...zal onze getuige zijn.

Op de bruiloft. -Op de bruiloft.

Proost.

Dank je, dochter van me.

Dank je.

Een aanbetaling op de bruidsschat.

Met deze ring is je dochter gebonden aan de trouwbelofte.

Van nu af aan kan ze met niemand anders trouwen...

...dan Flamur Fiku, Luks zoon....

...tot de dood hen scheidt.

Afgesproken.

Zus, je hoeft dit niet te doen.

Je kunt nog steeds de eed van de gezworen maagd afleggen.

Dat wordt gerespecteerd.

En nooit trouwen?

Nooit mijn kinderen in slaap zingen?

Men zegt dat Flamur Fiku een knappe man is.

Alles komt goed.

Dat is Flamur. Wat doet hij hier?

Welkom in mijn huis, mijn vriend. -Dank je.

En jij, mijn zoon. -Vader.

Ik zie genoeg goede mannen...

...die mijn dochter veilig naar haar nieuwe thuis zullen brengen.

Ik kon de verleiding de bruid te zien niet weerstaan.

Het ongeduld van de jeugd.

Kom, we nemen een raki en later eten we wat.

Proost.

Hoe gaat het in het dorp? -Niet slecht.

We moeten de communisten in de gaten houden.

We hebben een comité opgericht.

Luana notuleert voor ons. -Luana?

Wat is er?

Tegenwoordig kunnen veel meisjes schrijven, lezen, naar school gaan.

Maar het is zeldzaam voor een meisje van haar leeftijd.

Luana heeft een eigen wil.

Ze kan je behulpzaam zijn, mijn jongen.

Welkom. Proost.

Dank voor de gastvrijheid. -Welkom.

Hij is echt knap.

Mijn mooie bruid...

...met haar eigen willetje.

Ik hoorde dat je er graag alleen op uit gaat 's avonds.

In de stad mag dat niet.

Dingen werken daar anders dan hier in de bergen.

Je komt het huis niet uit voor ik je wat manieren heb bijgebracht.

Weet je wat er gebeurt met een koppige bruid?

Die wordt aan de bruidegom gegeven...

...samen met een kogel en het geweer van haar vader.

Als ze schande over hem brengt...

...mag hij haar doodschieten.

En dat wordt geen bloedvete, want het was haar vaders geweer.

Ik ken de regels.

Ik ken de regels.

Natuurlijk.

Je kunt lezen.

Hij heeft je leren lezen. Vast met heel veel liefde.

Ik zal je geen reden geven ontevreden over me te zijn.

Hoe kan ik tevreden zijn als ik weet dat je een minnaar hebt?

Ben je nog maagd?

Of heb je het gedaan daarboven waar de schapen grazen?

Hoe gaat dat hier in deze streken?

Net als beesten? Van achteren?

Niet bewegen.

Je bent van mij. Jij en alles wat tussen je benen zit.

Stil of ik doe je wat.

Zolang je op mijn land staat...

...zal je niks overkomen.

Ik breng je naar je paard. Ik begeleid je naar de weg.

Maar mijn dochter krijg je niet.

Je dochter? Ze is beschadigde waar.

Ik wil haar niet, ze heeft geen eer. Ik wil het geld terug.

Dat is een leugen, vader.

Blijf van mijn dochter af.

Geef me mijn geld terug. -Mijn huis uit.

Vader.

Vader.

Het is allemaal mijn schuld. Vader vertrouwde me.

Er zullen er nog veel meer sterven, door jou.

Nee, moeder. Als ze hem vandaag vermoorden...

...hebben we nog geen bloedvete.

Je kent de regels.

Waarom hield je je er niet aan?

Je hebt de dood van veel goede mannen op je geweten.

Je hart zal voor altijd bezwaard zijn.

Bid dat ze hem vandaag doden.

Ik vervloek de dag dat jij bent geboren.

Ik vervloek die dag drie keer en het lijkt nog steeds niet genoeg.

Waar is hij?

Waar is hij?

Moordenaar. -Ik vraag gehoord te worden.

Waarom zouden we naar jou luisteren? -Genoeg. Hij heeft recht op wederhoor.

Ik wil geen vete beginnen met de familie Markaj.

Ik ben geen moordenaar, ik heb geen moord gepleegd.

Het was zelfverdediging. -Mijn broer Gjon was een man van eer.

Hij zou nooit een wapen richten op een gast.

Gjon Markaj was mijn vriend.

Onze families kennen elkaar al generaties lang.

Er is nooit kwaad bloed geweest tussen ons.

Ik rouw met u mee.

Alsjeblieft, geloof me.

Deze ruzie liep uit de hand, maar ik deed het met een reden.

Om welke reden zou mijn broer een wapen richten op een gast?

De familie heeft het recht te weten wat de reden voor die ruzie was.

Gjon Markaj was een trots man.

Waarom praat hij niet voor zichzelf?

Vader, u hebt gelijk.

Gjon Markaj was een man van eer.

Ik zweeg om de eer van mijn verloofde te beschermen.

Ik vergezelde mijn vader, omdat ik geruchten hoorde over mijn bruid.

Er zijn twijfels over haar maagdelijkheid.

Het spijt me.

Het spijt me heel erg, maar ik heb hem niet vermoord.

Het kwam door het gedrag van zijn dochter.

Waar is de moordenaar?

De familie moet overleggen. -Flamur heeft vader vermoord.

Moet het bloed op zijn hemd bruin worden voor u iets doet?

Zijn ziel zal in toorn ontsteken als hij niet gewroken wordt.

Flamur moet dood.

Wat valt er nog te overleggen?

We overleggen over jou.

Houd haar vast.

Jouw eer, en de eer van jouw familie zijn ongeschonden.

Dank U, Lieve Heer.

Je behoudt het recht te trouwen met je verloofde.

Vergeef me voor mijn twijfels.

Vader, zij wordt mijn vrouw.

Ik ben heel blij de band tussen onze families voor altijd te bezegelen.

Dan blijft het zoals afgesproken. De bruiloft zal plaatsvinden.

Maar ik heb niks gedaan, oom. Ik ben onschuldig. Het is bewezen.

Zwijg. -Ik houd mijn mond niet.

Moeder, je moet me geloven. Hij heeft vader vermoord.

Zijn bloed mag niet vergeefs vergoten zijn. Oom, geloof me alsjeblieft.

Ik heb drie zoons.

Zwijg, tenzij je een vloek over ons wil afroepen.

Is dat duidelijk?

Ze is zichzelf niet.

Ze kalmeert wel als de tijd van rouw voorbij is.

Ga nu maar.

Het was een lange, vreselijke dag.

Maar eind goed, al goed.

Je weet wat ik heb gezien.

Waarom wil je me nog steeds?

Daarom.

Ik ben het.

We vertrekken morgen.

Jij vertrekt.

Ik...

...moet trouwen.

Ik ben verloofd, Agim.

Laat haar.

Ze bidt.

Agim, ik ben bang.

Niet bang zijn.

Luana, houd je goed vast.

Dat is onze boot. We zijn er bijna.

Zef, waar ben je? -Ik ben recht achter je.

Is Luana nog bij jou?

Nog een klein stukje.

Luana. -Agim.

Ik ga met je mee.

Vergeef me.

Wat is er aan de hand?

Wat is er?

Ik heb u nodig.

Rustig. Je bent in de war.

Ik heb de waarheid verteld.

Mijn vader is vermoord.

En ik zal nooit toebehoren aan zijn moordenaar.

Ik weet dat mijn woord niks waard is.

Maar er is een eed die ik kan afleggen.

U kent de eed.

Ik heb geen gezag meer.

U hebt Zijn gezag.

Maak me een gezworen maagd.

Uw eed telt als 24 geloften. Niemand zal die betwisten.

Voor mijn vader.

Voor uw vriend.

Zeg me na.

Ik zweer op mijn maagdelijkheid.

Ik zweer op mijn maagdelijkheid.

Ik zweer op het hoofd van mijn gestorven vader.

Ik zweer op het hoofd van mijn gestorven vader.

Ik zweer op onze Heer Jezus Christus...

Ik zweer op onze Heer Jezus Christus...

...dat ik zolang ik leef, zal leven als man.

...dat ik zolang ik leef, zal leven als man.

Als het hoofd van mijn familie.

Ik zweer het bloed van mijn vader te wreken en ik zal niet rusten...

...voor zijn bloed gewroken is.

Daarvoor zal ik, Luana Markaj...

...het huwelijk verwerpen...

...en een man worden die alle familiezaken regelt zoals een man...

...zolang ik leef.

Dat zweer ik.

Hoe gaat het?

Waar is mijn bruid?

Ze is hier niet.

Hoe gaat het, mannen?

We komen de bruid halen.

Ga zitten.

Bedankt.

Bedankt.

Wat is dit voor schertsvertoning?

Zwijg, zoon.

Wacht, vader. -Luana Markaj heeft de eed gezworen.

Welke eed? -Ze is nu een gezworen maagd.

Ik ben haar getuige.

Het was zelfverdediging.

Flamur, rustig. -Het was zelfverdediging.

Ik heb een eed gezworen.

Zweer jij dat je onschuldig bent?

Zweer je dat?

Bedek je hoofd, dan kunnen we gaan.

We gaan.

We gaan. -Weg.

Ik smeek om godsvrede. -Vertrek.

Ik smeek om godsvrede zodat we dit onderling kunnen regelen.

30 dagen godsvrede.

De priester zal jullie begeleiden uit het dorp.

Wegwezen.

Kom, ze wachten.

Ik had geen keus, moeder.

Anders was ik geëindigd als Angelika.

Ze hebben Zef Shala gevonden aan de kust, doodgeschoten.

Ik hoorde dat Fatjon een gevangene heeft op het bureau.

Ze zeggen dat hij een verrader is die het meer wilde oversteken.

Ga zitten.

Wij, de Markajs, hebben nu een bloedvete.

Hoeveel doden moeten er nog vallen omdat jij bang bent voor het huwelijk?

Nee, oom, ik ben geen gezworen maagd geworden omdat ik bang ben.

Maar omdat u niet mans genoeg bent om het bloed van uw broer te wreken...

...mijn vader.

De familieraad beslist over bloedwraak. -Dit gaat de familie niet aan.

Er zijn genoeg mannen in deze familie. -Ik ben de laatste man van Gjons bloed.

Deze bloedvete eindigt bij mij.

Het bloed gaat met degene die de trekker overhaalt.

Ik ben...

Ik ben de erfgename... De erfgenaam...

Ik ben Gjon Markajs erfgenaam.

Ik ben Markajs enige erfgenaam.

De laatste.

De laatste van zijn bloed.

Ik ben Gjon Markajs enige erfgenaam.

De laatste van zijn bloed.

Ik ben...

Ik ben hier...

...om mijn vaders plaats in te nemen tussen de mannen.

Oom, breng ons wat raki.

Welja.

Schaam je je niet?

Je moet een man zijn. Drinken maakt je geen man.

Agim?

Ik ben het, Luana.

Luana?

Steek niet het meer over.

Ik hou van je.

Je moet gaan.

Ik kom terug, Luana.

God zij met je.

Moge Jezus je beschermen. Amen.

Ik gaf je de zegen als een moeder.

Er was eens...

...een ijskoude nacht.

Zo koud dat je tranen vastvroren aan je wangen.

De twee mannen waren alleen...

...op de honden na die de slee uit alle macht door de sneeuw trokken.

Om hen heen was het aardedonker.

Het gehuil van wolven die op de loer lagen in het diepe woud.

Het leek of ze bekeken werden.

Op de slee stond de houten kist...

...met de akelige lading die ze moesten afleveren.

Flamur Fiku.

Hij zal nu vrede vinden, Luana.

Noem me van nu af aan Jack.

Neem de jongen mee.

Ik vraag om godsvrede...

...tot ik mijn zaken geregeld heb.

Ik geef je 30 dagen.

Je hebt onze harten gebroken. Bloed moet betaald worden met bloed.

Adem.

Goed je te zien. -Dank voor je gastvrijheid.

Ga zitten.

Tja... Ik ben hier...

Om eerlijk te zijn, ik ben maar een leraar.

Ik weet dat dat hier niet echt telt. Ik zal hard werken, heel hard.

Er ligt een vloek op deze familie.

Wat gebeurt, ligt niet in onze handen. Het is het lot.

Het is Gods wil. -Houd je van mijn zus?

Ja, ik hou van haar. Heel veel.

Luana Markaj.

Laten we bidden dat het een meisje is.

Het is een jongen.

Hij is prachtig.

Hij is ten dode opgeschreven.

Vraag de priester met de familie Fiku te praten.

Ik smeek het je.

Lieve zus...

...je kunt een bloedvete niet stoppen.

Een man doet een belofte.

Die niet houden is een teken van zwakte. Dan ben je geen man meer.

Maar jij bent geen man.

Je hebt mijn zoon vermoord.

Nu bied je me het leven van jullie jongen aan.

En je hebt het leven van mijn jonge zoon gespaard.

De bloedvete is ten einde.

Ga in vrede, mijn jongen.

Dat is de man van Lule. Ze hebben een zoon.

Ik heb een dochter.

Gefeliciteerd.

Heb je de universiteit gedaan?

Ik werk in een autofabriek.

Het is een goed leven.

Ik hoor dat je veel land bezit.

Hoe gaat het met Luana?

Ik bedoel het pad...

...dat ze heeft gekozen.

Heeft ze ooit spijt gehad?

Er was geen ander pad.

Ik ben echt blij dat je gekomen bent.