Original subtitles

Mijn leeftijd en mijn gezondheid staan me niet toe...

de artistieke droom te realiseren die ik altijd heb nagejaagd.

Maar ik ben de intelligente kunstliefhebbers dankbaar...

die hebben aangevoeld wat ik wilde doen om mijn kunst te vernieuwen...

ondanks mijn stuntelige pogingen.

Naar mijn mening vervangt men het verleden niet...

maar voegt men een nieuwe schakel toe.

Met schilderstemperament en een artistiek ideaal...

dat wil zeggen een opvatting van de natuur...

moeten er voldoende expressiemiddelen zijn...

om begrijpelijk te zijn voor het publiek...

en een gepaste plek in de kunstgeschiedenis in te nemen.

Paul Cézanne.

CÉZANNE PORTRETTEN VAN EEN LEVEN

De samenstelling van zo'n grote expositie kost jaren.

Over deze tentoonstelling hadden we in 2009 de eerste gesprekken.

Er was nooit een expositie van alle portretten geweest.

Vreemd, maar waar.

We werken samen met Musée d'Orsay en de National Gallery of Art.

Dit is de eerste tentoonstelling met alleen portretten van Cézanne.

Die portretten waren een beetje een blinde vlek.

Iedereen was er wat huiverig voor...

omdat Cézanne zichzelf niet beschouwde als portretschilder...

zichzelf nooit zo noemde.

Cézanne is de grote formalist.

Hij maakt een begin met de abstractie die zich in de 20e eeuw ontwikkelt...

en staat bekend als schilder van stillevens en landschappen...

waarin je meestal geen gevoelens of gemoedstoestanden hoeft uit te drukken.

Hier zien we wat er gebeurt wanneer je deze levenloze objecten vervangt...

door mensen, en dan ook nog eens mensen die hij goed kende.

De portretten zijn spannend...

omdat ze zo'n mooi retrospectief vormen.

Je ziet de verschillende fases en interesses.

Wat zo mooi is aan deze portretten...

is dat ze, misschien meer dan in zijn stillevens of landschappen...

iets onthullen over de artistieke reis die Cézanne aflegde.

Wat uniek is aan de portretten...

is dat ze je, meer dan werken van hem uit andere genres...

meenemen door Cézannes leven.

Als je naar ze staat te kijken, sta je waar Cézanne stond.

Volgens mij geven ze je meer een idee van Cézanne als mens.

Er wordt vaak gezegd dat Cézanne de vader van de moderne kunst is...

maar dat is het idee van de generaties na hem.

Hij vond zichzelf niks bijzonders. Hij deed gewoon z'n werk.

Het verbazingwekkende is dat schilders van vier generaties later...

zeggen door Cézanne beïnvloed te zijn.

Hij is dus duidelijk iemand die deuren open heeft gezet.

Zelf-Portret 1862-1864

Aix, 9 april 1858.

Beste Émile, een gedicht.

vaarwel, mijn beste Émile

nee, op de stroom

glij ik niet zo vrolijk voort als in vroeger tijden

toen we met reptielenarmen

samen kalme wateren overzwommen

vaarwel, mooie dagen op smaak gebracht met wijn

het vissen op wonderlijke vissen

als in de koele rivier

aan mijn lijn niks vreselijks bleef hangen

Herinner je je de pijnboom nog, op de oever van de Arc...

die zich over de kloof onder zijn voet boog?

Die pijnboom beschermde onze lichamen tegen de hitte van de zon.

Moge de goden hem behoeden voor de doodsklap van de houthakkersbijl.

Aix, 7 december 1858.

Beste Émile.

Helaas koos ik voor de kronkelweg van het recht.

'Koos' is niet het goede woord.

Ik werd gedwongen rechten te studeren. Het recht met al zijn gedraai.

Het zal mijn leven drie jaar lang tot een hel maken.

Heb medelijden met mij, een ongelukkige sterveling.

Aix, 20 juni 1859.

Ik was erg verliefd op een zekere Justine...

die echt allerliefst is.

Beste Émile...

op een dag sprak een jongeman me aan. 'Mon cher', zei hij...

'Ik ga je een leuk meisje laten zien. Ik hou van haar en zij van mij.'

Ik had een voorgevoel dat het uit was met mijn geluk.

En ik had gelijk.

Toen de klok het middaguur sloeg...

kwam Justine uit de kleermakerswinkel waar ze werkt...

en waarachtig, Seymard wees naar haar en zei: 'Daar is ze.'

Sindsdien heb ik haar bijna elke dag gezien...

vaak met hem in haar kielzog.

Ach, ik heb echt de gekste fantasieën gehad.

Maar ik zei tegen mezelf: als ze me niet veracht...

moeten we naar Parijs gaan.

Ik werd kunstenaar. We zouden gelukkig zijn.

Ik droomde van schilderijen, een atelier op de 4e.

Jij op bezoek. Wat zouden we gelachen hebben.

Ik heb er niet om gevraagd rijk te zijn. Je kent me.

Ik dacht dat we met een paar honderd frank goed konden leven.

Maar bij God, het was echt allemaal een droom.

En nu ben ik zo lui en alleen tevreden als ik iets heb gedronken.

Ik krijg niks voor elkaar.

Ik ben inert, nergens goed voor.

Aix was een klein stadje...

met zo'n 20.000 à 25.000 inwoners.

Een klein stadje dat nog stadswallen had...

dat was omgeven door Middeleeuwse muren...

met poorten die iedere avond op slot gingen.

Cézanne en Zola ontmoeten elkaar op het Collège Bourbon...

in die tijd het enige collège.

Er ontstaat een diepe vriendschap tussen hen.

Deze vriendschap leidt tot het verlangen...

kunstenaar te worden, iets te scheppen.

Ze praten over poëzie, over literatuur.

Het is belangrijk om te weten...

dat Cézanne en Zola een fijne jeugd hadden.

Die jeugd heeft hen gevormd voor het leven.

Parijs, 3 maart 1861.

Je stelt een vreemde vraag.

Natuurlijk kun je hier werken. Als je maar wilskracht hebt.

Parijs heeft iets wat je nergens anders vindt.

Musea waar je van de meesters kunt leren van elf tot vier.

Zo zou je je dag kunnen indelen:

Van zes tot elf werk je in je atelier naar levend model.

Na de lunch kopieer je van twaalf tot vier een meesterwerk naar keuze.

In het Louvre of het Luxembourg.

In totaal werk je zo negen uur.

Dat lijkt me voldoende.

Het zal zo niet lang duren voor je iets goeds maakt.

Zo hebben we de hele avond vrij...

om te doen wat we willen, zonder dat de studie eronder lijdt.

Op zondag gaan we eropuit en bezoeken we plaatsen rondom Parijs.

Er zijn leuke plekjes.

Als je zin hebt, maak je een klein doek...

van de bomen waaronder we lunchen.

Als het om geld gaat...

zal je toelage van 125 frank per maand...

geen luxe toestaan, maar je kunt je er wel mee redden.

Zoals alle kunstenaars bezoekt hij vaak het Louvre.

Een mooie uitspraak van hem is:

Het Louvre is een boek dat openligt en dat je constant raadpleegt.

Hij heeft iets met de oude meesters maar ook met de generatie voor hem...

vooral met Courbet.

Wat hem aanspreekt in de wereld van Courbet is de eerlijkheid...

waarmee deze zijn relatie met de wereld weergeeft.

Zijn Een begrafenis in Ornans, een dorp in de Franche-Comté...

dat het Parijse publiek niet kent...

met onbekende mensen die iemand begraven. We weten niet wie.

Niet alles wordt onthuld.

Het verhaal wordt verteld door weglating, interpretatie.

Dat is voor Cézanne ook belangrijk.

We zien het bij hem terug...

in De kaartspelers...

en De tuinman Vallier.

De grote mansfiguren zijn bijna monumenten.

Het zijn geen portretten meer.

Er zit een soort waardigheid in de weergave...

van deze anonieme figuren in een alledaagse context...

in een Frans provinciestadje aan het eind van 19e eeuw.

Dat is het onderwerp.

Parijs, 4 juni 1861.

Ik dacht met Aix ook de ennui achter te laten die me achtervolgt.

Maar ik heb me slechts verplaatst. De ennui is me nagereisd.

Ik heb alleen ouders, vrienden en wat gewoonten achtergelaten.

Ik moet toegeven dat ik bijna de hele dag doelloos ronddwaal.

Klinkt dit naïef?

Ik heb het Louvre, het Musée du Luxembourg en Versailles gezien.

Je kent de broodschilders die ze daar hebben.

Geweldig, overweldigend, adembenemend.

Maar ik word geen Parijzenaar.

Ik heb ook de Salon bezocht.

Ik ben geboren voor de kunst en heb het hart op de tong...

en ik geloof dat je daar echt het beste vindt.

Je ziet er hoe alle stijlen elkaar ontmoeten en met elkaar botsen.

Parijs, augustus 1861.

We zijn vandaag zes uur samen geweest.

In Pauls kleine kamer.

Hij schildert er mijn portret.

Intussen lees ik wat of praten we.

Paul schildert maar door.

De kleinste hindernis drijft hem tot wanhoop.

Parijs, 19 april 1866.

Geachte heer Graaf de Nieuwerkerke.

Ik verzet mij tegen het vonnis van collega's...

die niet gerechtigd zijn om over mij te oordelen.

Ik wil dat mijn werk getoond wordt aan het publiek.

Dus laat de Salon des Refusés...

voor hen die geweigerd zijn in de Salon, terugkeren.

Al was ik de enige daar, ik zou het publiek laten weten...

dat ik net zomin iets te maken wil hebben met de heren van de jury...

als zij iets met mij te maken lijken te willen hebben.

Cézanne laat zich moeilijk kennen...

omdat hij in de beginjaren van zijn carrière als schilder...

zijn plek moet vinden in de Parijse avant-garde...

en in de kring rond Manet.

Hij speelt net als Courbet de rol van onbehouwen provinciaal...

provocerend, niet erg goed gekleed...

en wat nors en moeilijk benaderbaar.

Die rol neemt hij aan om zichzelf te beschermen.

Hij wordt een soort zonderling die zich onttrekt aan het sociale leven.

Cézanne ging vaak terug naar de Provence.

Voor de Parijzenaren van toen was de Provence een ver land...

een boerenland zonder beschaving...

ver van het moderne Parijs...

ver van de intelligentsia.

Terwijl hij de intelligentste en meest belezen van hen was.

Hij dichtte in het Latijn.

Hij kende Seneca en Virgilius.

Hij kende Latijnse poëzie. Hij kende Tacitus.

Als ik werken van kunsthistorici lees...

vind ik vaak dat ze Cézanne niet echt recht doen.

Ze schilderen hem af als agressief, opvliegend en eenzelvig.

Maar Cézanne had ook een heel andere kant.

Hij was ook een vrolijke man die van muziek hield en zong.

Die gedichten schreef en die voorlas voor zijn vrienden.

Maar als hij werkte, had hij iets van een monnik.

Hij had behoefte aan reflectie. Hij werkte langzaam.

We weten van Vollard en van anderen...

dat hij voordat hij een penseelstreek aanbracht, angstig was...

omdat één streek zijn schilderij compleet kon veranderen.

Le Jas de Bouffan was een 18e-eeuws landgoed...

dat werd gebouwd voor de gouverneur van Aix.

Cézannes vader kocht het huis van de erfgenamen, die schulden hadden.

Cézanne's vader koopt het in 1859.

Het dient aanvankelijk als zomerverblijf.

Cézanne schildert er, hoewel hij vaak in Parijs is.

Het zal stil zijn geweest als hij hier was.

Hij zat alleen in die grote salon.

Zijn vader is er niet vaak.

Die ging hier pas permanent wonen in 1870.

Het is het huis van de familie Cézanne...

van 1870 tot de dood van Cézannes vader in 1886.

Cézanne is dan verzekerd van een atelier.

Het is zijn huis in de Provence tot 1898.

Als zijn moeder in 1897 sterft, wordt het nodig het te verkopen.

Dat moet voor Cézanne vreselijk zijn.

Aix, 23 oktober 1866.

Beste Camille.

Ik bevind me bij mijn familie tussen de gemeenste wezens op aarde:

Zij die mijn familie vormen en ook nog eens stomvervelend zijn.

Aix, 2 november 1866.

Ik ben hier in Aix, dit Athene van het Noorden, bij Paul Cézanne.

Een portret van zijn vader in een grote leunstoel is heel sprekend.

Het schilderij is licht van toon. Het ziet er puik uit.

De vader had de air van een paus op zijn troon.

Het is dat hij de krant leest.

De mensen in Aix werken op zijn zenuwen.

Ze willen zijn werk zien om het af te kraken.

Hij weet wel raad met hen.

'Hoepel op,' zegt hij.

Dit is een vroeg portret van Cézanne...

Deze stijl staat bekend als de manière couillarde...

zeg maar 'met ballen'.

Cézanne gebruikt hiervoor een paletmes en brede kwasten.

Hij smeert de verf er dik op, heel fysiek, met een groot gebaar.

Volgens mij wil hij een krachtig beeld neerzetten.

Hij wilde echt een statement maken.

Hij is nieuw in de Parijse kunstkringen en hij is ambitieus.

Het model is natuurlijk zijn vader, Louis-Auguste Cézanne.

Hij begon een zaak als hoedenmaker in Aix, verdiende daar goed mee...

en werd daarna als bankier een van de rijkste mannen van de stad.

Hij zit in zijn leunstoel zijn krant te lezen.

Het is een typisch beeld van de zakenman die het nieuws bijhoudt.

De krant die hij veel las...

was er een die men het zuiden van Frankrijk veel las, Le Siècle.

Het is interessant dat hij hier een andere krant leest.

Uit een brief van een vriend van Cézanne...

blijkt dat Cézanne in een late fase...

de naam van de krant verandert in L'Événement.

Dat was een Parijse krant...

waarin Émile Zola het net had opgenomen voor de avant garde.

Cézanne vervlecht hier de steun van zijn vriend Zola...

die hem in deze krant had verdedigd, met de steun van zijn vader.

Het is een eerbetoon aan dit moment in zijn carrière.

Een eerbetoon aan z'n vader. Er blijkt respect uit.

Hij is een krachtige aanwezigheid.

Hij is aan de rand van het beeldvlak geplaatst en komt er bijna uit.

Hij is een imposante figuur.

Dit schilderij was ongetwijfeld bedoeld voor de Salon.

In hetzelfde jaar schildert hij ook zijn vriend Achille Emperaire.

Dat schilderij wordt geweigerd voor de Salon.

Dit schilderij komt pas in 1882 terecht in de Salon.

Het is het eerste schilderij van Cézanne dat geaccepteerd wordt.

Aix, 24 mei 1868.

Mijn beste Morstatt.

We zullen dus toch het genoegen hebben je nog in dit leven te zien...

aangezien je schreef dat je je erfenis hebt gekregen.

Dat is een geluk dat me blij voor je maakt.

We streven allemaal kunst na...

zonder dat materiële zorgen ons van het broodnodige werk houden.

Ik schud met grote sympathie de hand...

die zich niet langer vuil maakt aan werk voor burgermannen.

Steeds de uwe, Paul.

7 juni 1870.

Ik ben weer geweigerd door de Salon maar het doet me niet zo veel.

Onnodig te zeggen dat ik nog steeds schilder. Ik maak het momenteel best.

Aan dit vroege dubbelportret, Alexis die voorleest aan Émile Zola

zie je dat Cézanne, net als Monet en Renoir...

gefascineerd was door Manet in de periode 1860-1870.

Dit is echt in Manet-stijl. Kijk maar naar die ellipsvormige streken...

waarmee hij de broek schildert...

die vergelijkbaar is met die in De fluitspeler.

Je ziet het ook aan de scherpe vlakverbeelding.

De groene luiken zijn wellicht dezelfde als die op Manets Het balkon...

en dan is daar nog de figuur van Zola.

Zola is voor Cézanne wat Aix en Parijs met elkaar gemeen hebben.

Hij geeft hem status...

doordat Manet Zola zelf ook geportretteerd heeft.

Dit is het werk waarin Cézanne en Manet het meest samenkomen...

en het laat ook zien hoe Cézanne deze moderniteit absorbeert.

Zelfportret tegen vaalrode achtergrond ca. 1875

Parijs, 26 november 1874.

Mijn lieve moeder.

Pissarro is al anderhalve maand niet in Parijs. Hij is in Bretagne.

Maar ik weet dat hij gunstig over me denkt en dat doe ik zelf ook.

Ik begin te denken dat ik sterker ben dan allen die me omringen.

Ik moet constant werken...

maar niet om de bewondering van imbecielen te verdienen.

Ik streef naar voltooiing...

puur om waarachtiger en wijzer te worden.

De verkoop loopt slecht.

De bourgeois weigeren afstand te doen van hun geld.

Maar daar zal verandering in komen.

Aix, april 1876.

Mijn beste Pissarro.

Ik ontving een groot aantal catalogi en kranten...

over je expositie bij Durand-Ruel.

Ik hoorde dat Monets De Japanse is verkocht voor 2000 franc.

Ik lees dat de weigering van Manet door de Salon opschudding veroorzaakt...

en dat hij nu thuis exposeert.

Hier vroor het zo streng dat de fruit- en wijnoogst vernield zijn.

Maar dat is het voordeel van kunst. Schilderijen blijven.

Ik vergat je nog bijna te vertellen dat ik weer een afwijzingsbrief kreeg.

Niks nieuws onder de zon.

Aix, april 1876.

Mijn beste Pissarro.

Als de context van impressionisten me helpt...

stel ik het beste tentoon bij hen...

en iets neutraals bij de anderen.

Zijn palet wordt lichter na 1870...

en wat we tegen 1880 langzamerhand zien ontstaan...

als het gaat om zijn toets...

is de zogenoemde constructieve penseelstreek.

Hij begint alles neer te zetten...

met smalle losse penseelstreken die meestal diagonaal lopen.

Zodat je dat je ook de stoffelijkheid van de schildering herkent...

naast die van het onderwerp.

In Musée Granet hangt een schilderij van Le Jas de Bouffan...

waarin je een overgangsperiode kunt herkennen.

We bevinden ons in de jaren 1870-76, misschien '77.

We zien op dit schilderij aan de rechterkant...

elementen die impressionistisch zijn maar op Cézannes manier.

De vorm is constructief en structurerend.

Het heeft richting en samenhang...

die het een eigen architectuur geeft.

Op de linkerkant van het werk zien we de toekomst van Cézanne.

Zijn originaliteit, de kleurvlakken die hij uitvond.

Met die kleurvlakken kan Cézanne ruimte suggereren...

zonder dat hij atmosferisch perspectief nodig heeft...

of het meetkundig perspectief uit de Renaissance.

Hij vindt een manier uit om ruimte te construeren met kleurvlakken.

Met al die boven elkaar geplaatste vlakken...

is dit schilderij van Le Jas de Bouffan...

een duidelijk voorbeeld van deze overgangsperiode tussen 1870 en 1880.

Cézanne pakt de partijen verschillend aan. Op een en hetzelfde doek.

Je ziet zijn ontwikkeling in dit schilderij.

Parijs, 24 augustus 1877.

Beste Émile.

Er heerst somberheid in het Impressionistenkamp.

Het gaat hen niet voor de wind.

Het zijn erg zware tijden.

Cézanne streeft, heel ambitieus, de impressionisten voorbij.

Hij vindt iets nieuws uit.

Dit komt voort uit de weg die hij persoonlijk aflegt.

Hij is een kunstenaar die zich vragen stelt over de voorstelling.

Over de middelen, over stijl en materiaal...

over de weergave van de natuur...

en daarmee de voorstelling van de menselijke figuur.

Hij verhoudt zich anders tot het portret.

En langzamerhand zien we tussen 1870 en 1890...

de stijl ontstaan die we het beste kennen...

Cézannes uiteindelijke stijl...

waarin hij vormen uit elkaar haalt en gaat werken met kleur.

Hij werkt met minimale middelen en de kleur zorgt voor vorm.

Al het overbodige verdwijnt. Alleen de structuur van dingen blijft over.

Die zoektocht naar vorm, blijvendheid, de essentie van dingen.

Dat zou Picasso herkennen. Die zou voelen dat dit een nieuwe visie was...

dat dit was wat een schilder moest doen.

Zelfportret 1880-1881

Hortense Fiquet is zijn partner.

Zij schenkt hem een zoon in januari 1872.

Cézanne vertelt het zijn vader niet.

Maar op een dag stuit zijn vader op een brief die gericht is aan zijn zoon.

Hij maakt hem open, als hoofd van het gezin.

Hij beseft dat hij grootvader is, maar zwijgt daarover tegen z'n zoon.

Hij zegt: 'Aangezien je geen kinderen hebt...

heb je al dat geld dat ik je stuur niet nodig.

En hij kort hem op zijn toelage.

Hier gaat Zola een belangrijke rol spelen.

Gedurende tien jaar, van 1876 tot 1886...

stuurt hij Cézanne geregeld geld.

23 maart 1878.

Beste Émile...

Ik zal voor mezelf op moeten gaan komen.

Als ik daar toe in staat ben.

De relatie tussen mijn vader en mij is zeer gespannen...

en ik dreig mijn toelage te verliezen.

Een brief van M. Chocquet waarin hij Mme Cézanne en Paul noemt...

voorzag mijn vader van bewijs van mijn situatie.

Hij was overigens al alert en zeer achterdochtig...

en had niets beters te doen dan de brief te lezen...

die aan mij was gericht, aan 'Monsieur Paul Cézanne, schilder.'

Aix, 4 april 1878.

Mijn beste Émile.

Zend alsjeblieft 60 franc naar Hortense in Marseille.

Ik kreeg slechts 100 franc van mijn vader...

en was zelfs bang dat hij me niets zou geven.

Hij heeft gehoord dat ik een kind heb...

en hij doet alles wat hij kan om me te betrappen.

Hij wil dat ik afstand van hem doe.

Ik kan niet zo snel zeggen hoe de man in elkaar zit, maar schijn bedriegt.

Ik heb de kleine bezocht in Marseille...

maar miste de trein terug en moest 30 kilometer lopen.

Ik was een uur te laat voor het diner.

Hortense had vooral een dienende rol.

Ze zorgde haar hele leven voor haar man.

Het grootste deel van de tijd woonden ze samen.

Vergeet niet dat Cézanne de helft van z'n tijd in Parijs was...

en de andere helft hier in Aix of hier in de buurt.

De tijd dat hij in Parijs was waren ze samen.

Hortense had de instelling van een kunstenaarsvrouw.

Ze gaf hem de vrijheid die hij nodig had, maar zij ook.

Af en toe raakten de gemoederen wat verhit, zoals bij alle stellen.

Ze had een druk leven. Het was niet makkelijk.

Ze is in haar leven wel 22 keer verhuisd.

Ze had dus weinig stabiliteit in haar leven...

en dat accepteerde ze.

Cézanne was er niet in geïnteresseerd om veel informatie te geven...

over het innerlijke leven van zijn modellen.

Het ging hem erom de menselijke aanwezigheid voor hem weer te geven.

Wat hij niet doet, is je uitnodigen om binnen te treden in Hortenses geest.

De aanname dat Cézanne en zij niet met elkaar overweg konden...

is ontstaan doordat men iets wil aflezen uit de portretten...

dat ze een soort robot is of iemand die ongelukkig is...

en dat moet er dan op wijzen dat hun relatie niet goed was.

Maar, naast veel andere dingen...

was ze zijn model en ze moest dus lang stil zitten.

Ik heb een vriendin...

die jarenlang model heeft gezeten voor een kunstenaar.

Zij zegt: Je zit daar heel lang...

en probeert geen oogcontact te maken en niet te bewegen.

Soms verveel je je gewoon en je weet dat dat te zien zal zijn.

Aix, 1 juni 1878.

Émile, stuur alsjeblieft maandelijks het bedrag van 60 franc naar Hortense.

27 augustus.

Émile, ik wil de winter doorbrengen in Marseille...

als mijn vader me het geld wil geven.

14 september.

Een brief van Hortenses vader kwam terecht op Le Jas de Bouffan.

Mijn vader las hem. Je kunt je voorstellen wat er gebeurde.

Maar papa gaf me deze maand 300 franc.

Ongelooflijk. Waarom?

Ik denk dat hij een oogje heeft op een charmante dienstmeid van ons.

24 september 1879.

Beste Émile, ik heb een reden om je te schrijven.

Sinds mijn vertrek is er niets vermeldenswaardigs gebeurd.

Ook al zei je de laatste keer zo aardig dat ik je op de hoogte moest houden.

Vandaag en morgen lijken zo op gisteren dat ik niks te vertellen heb.

Ik zoek mijn weg in de schilderkunst.

De natuur stelt me voor grote problemen. Maar ik vorder redelijk.

Jas de Bouffan, 27 november 1882.

Mijn beste Émile...

ik ga een testament opmaken.

Als ik sterf, gaat de helft van mijn inkomen naar mijn moeder...

en de andere helft naar de kleine.

Ik moet de kleine erkennen op het stadhuis...

anders maken mijn zusters straks bezwaar.

De zelfportretten zijn eigenlijk een expositie binnen een expositie.

Het is een onderwerp op zich.

Het eerste is verontrustend, met die bloeddoorlopen ogen.

Er spreekt wel een soort introspectie uit en iets van een bekentenis...

van deze jongeman die niet op zijn gemak is.

Als hij weer portretten gaat schilderen, tussen 1870 en 1880...

zien we Cézanne als ambachtsman, een beetje nors...

die zichzelf afbeeldt in zijn atelier, in schilderskiel...

en ons zijn schilderstijl toont.

In het laatste zelfportret, dat hij maakt rond 1900...

zien we een oude man die zichzelf afbeeldt in een eenvoudig pak.

Je krijgt de indruk dat hij zichzelf blootgeeft.

Zo worden we heen en weer geslingerd.

Maar hoewel Cézanne als persoon wat op afstand blijft...

wordt ons in de zelfportretten soms een blik gegund op zijn ware aard.

We volgen de ontwikkeling die hij doormaakt in de zelfportretten...

en zien hem vragen stellen over de schilderkunst die Rembrandt al had.

Hij ziet aan zijn eigen gezicht hoe de tijd voortschrijdt.

Dat legt hij vast op doek, alsof hij wil zeggen:

Dit is wat ik was op dat moment in mijn leven.

Dus in de zelfportretten vertelt hij wat over zichzelf.

Heel fragmentarisch.

Ze vormen één grote puzzel van zijn persoonlijkheid.

Zelfportret met Bolhoed 1885-1886

Als je nadenkt over Cézannes werk, vraag je je af...

waar hij van leefde. Hij verkocht haast niks.

Toch permitteerde hij het zich werken te maken die lastig waren te verkopen.

Hij kreeg van zijn vader een bescheiden toelage...

waarmee hij het net redde in zijn begintijd.

Tegen 1890 erft hij de landgoederen van zijn vader...

zodat hij in staat is te werken zonder de noodzaak zijn werk te verkopen.

Door die zekerheid heeft hij een andere relatie met het portret dan Renoir...

die echt arm was, geen steun kreeg van zijn familie...

en wel portretten moest schilderen om te overleven...

en die daardoor een heel andere aanpak heeft.

Dit zelfportret is niet alleen een weergave van Cézanne aan het werk...

het is ook een metafoor voor de schilderkunst.

Dit is niet zo revolutionair.

Hij staat in een traditie waarvan ook Rembrandt deel uitmaakt.

De achterkant van het doek is een metafoor voor artistieke schepping...

voor de kunstenaar die zijn werk doet.

Maar er gebeurt hier iets wonderlijks.

We zien hier een veelvoud aan beeldvlakken.

Het vlak van de ezel in relatie tot het vlak van de figuur...

en vooral de autonomie...

van het palet als beeldvlak is fascinerend.

Het palet loopt parallel aan het beeldvlak...

wat niet logisch is als je kijkt naar de hand.

Het is een metafoor voor de schilderkunst.

Dat is het sterke van dit schilderij. Het is op het randje van abstract.

Zo ver gaat Cézanne niet, maar wat er op het palet gebeurt, is geweldig...

vooral als je bedenkt wat het palet betekent voor het schilderij.

Dat is, naast de heldere compositie, de reden waarom...

waarom dit zelfportret ons zo fascineert en waarom het hier hangt.

Paris, 27 november 1889.

Daar mijn talloze studies louter negatieve resultaten opleveren...

en ik de terechte kritiek vrees...

had ik besloten in stilte te werken...

tot ik de resultaten van mijn werk theoretisch kan verdedigen.

1 augustus 1890.

Beste Madame.

U zult terug zijn uit Parijs, dus schrijf ik u.

We gaan donderdag of vrijdag naar Zwitserland...

tot het einde van het seizoen.

Het is goed weer en we hopen dat dat zo blijft.

Kleine Paul en ik zijn al tien dagen in Zwitserland geweest...

en we vonden het er zo mooi dat we graag nog eens terug wilden.

We hebben Vevey gezien, waar Courbet dat mooie werk dat u bezit schilderde.

Ik hoop dat u, M. Chocquet en kleine Maris het goed maken.

Met ons gaat het goed.

Ik voel me beter dan voor ik vertrok en hoop dat ik van de reis...

weer helemaal opknap.

We zoeken een verblijf waar we in de zomer kunnen verblijven.

Mijn echtgenoot is aardig aan het werk.

Hij had wel last van het slechte weer dat we tot 10 juli hadden.

Maar hij blijft zich toeleggen op het landschap...

met een vasthoudendheid die beloond zou moeten worden.

De meest bijzondere groep portretten is zonder twijfel...

Mevrouw Cézanne in een gele fauteuil. In die rode jurk.

We zien hoe Cézanne zijn vrouw geometrisch benadert...

en haar zo bijna reduceert tot een stilleven.

Hij verandert haar houding en de manier waarop ze in de ruimte zit...

zoals hij de elementen in een stilleven zou verplaatsen.

Een fruitschaal, een appel, een kan.

Je ziet dat hij dan weer aan het schetsen is en dan weer iets uitwerkt.

En tegelijkertijd experimenteert hij met zijn nieuwe visie op ruimte.

Dit is een van Cézannes belangrijkste bijdragen...

aan de 20e-eeuwse kunst.

Je ziet hetzelfde model...

met een paar uur verschil.

Haar gezicht en haar houding zijn anders.

Ze lijkt in een andere stemming, maar veel wijzer word je daar niet over.

Het seriële effect is interessant. Interessant ook om te vergelijken...

met het seriële effect in Monets werk.

Monet gaat ook verder dan het impressionisme.

Bij Monet gaat het om licht, tijd.

Kathedralen en hooibergen, we kennen zijn prachtige seriële werk.

Bij Cézanne gaat het om het wezen van het model, de persoonlijkheid.

Dit is Jongen in rood vest.

Mijn favoriete schilderij hier...

en in de National Gallery of Art.

Het is een portret van een jongen, Michelangelo di Rosa...

het enige betaalde model waar Cézanne mee werkte.

Een Italiaanse jongen, een bekend model in de buurt.

Cézanne ziet in het Louvre...

Florentijnse maniëristische portretten uit de Renaissance...

van mensen als Bronzino en Pontormo.

Het mooie daaraan is...

dat ze een beeld oproepen van een speciaal soort arrogante jongelui.

Mode was heel belangrijk in die tijd...

dus ze waren prachtig gekleed...

en het waren soldaten, dus ze waren fit.

Het is een moment in de geschiedenis van adolescentie...

waar Cézanne op reageert.

Zijn zoon is ongeveer even oud als dit model.

Het is een prachtige weergave van het fenomeen adolescentie.

Een jongeman die nog heel erg een jongen is.

Hij heeft fijne trekken.

Uit zijn blik spreekt tegelijkertijd zelfvertrouwen en lichte schroom...

of zelfs melancholie.

Maar zijn houding heeft iets heel zwierigs.

Die uitstekende heup zet zijn lichaam in beweging.

En dan die lichte toets, die laagjes waarmee hij het gezicht neerzet.

Het voorhoofd, de neus en dat prachtige mondje, allemaal in dat ovaal.

Ik vind het een erg ontroerend beeld van een jongen die een man wordt.

Hij zet de figuur neer...

door links in de compositie...

een soort stabiliteit te creëren...

en vervolgens rechts op het doek...

dingen te laten golven...

waardoor de hele compositie naar rechts begint te glijden.

Dat doet hij in zijn stillevens ook heel vaak.

Hij zet bollen, kannen en borden op een rechthoekige tafel...

en het ziet er heel stabiel uit...

maar hoe langer je ernaar kijkt...

hoe meer je je realiseert dat alles in beweging is...

terwijl je dacht dat het op z'n plek bleef.

Hij speelt een spel...

waarin hij een overtuigend beeld van de visuele werkelijkheid oproept...

maar er tegelijkertijd een artificiële ervaring van maakt...

een spel met gekleurde verf in een tweedimensionaal vlak.

Visueel ervaar je het als iets waar het leven van afspat.

Het voelt bijna als iets spiritueels of filosofisch...

om visueel te ervaren wat Cézanne je vertelt...

over deze figuur of over de realiteit of de mensheid.

Dat het werk in een portrettengalerij hangt...

is interessant. De context hier in Londen...

is heel anders dan die in Parijs of Washington.

Wat uniek is aan deze expositie...

is dat hij gericht is op de portretkunst als medium.

Dit was het eerste portretmuseum ter wereld...

toen het in 1856 open ging.

Het was bedoeld voor een verzameling...

portretten van belangrijke Britse mannen en vrouwen...

uit de geschiedenis.

Om stil te staan bij de prestaties van de natie en van individuen.

In deze tijd word je overspoeld met portretten en zelfportretten.

Selfies, Facebook Instagram en Snapchat...

Misschien dat we nu meer mensen aanspreken...

door die grote interesse in identiteit en de uitbeelding daarvan.

Volgens mij is het gedoubleerd.

Hier zie je het papier en dit is de originele rand.

Ja, hier ook.

Dit is duidelijk de rand van het schilderij.

Of een expositie succesvol is meet je niet alleen met bezoekersaantallen.

Een expositie is niet geslaagd alleen omdat hij veel publiek trekt.

Het belangrijkste is dat je hem op een integere manier samenstelt.

Dat begint met een visie van wat je met de tentoonstelling wilt uitdragen.

Vervolgens moet je bekijken hoe je dat gaat overbrengen op het publiek.

Het is onduidelijk. - Bovenaan, onder en links.

Halen ze links en rechts door elkaar?

Je ziet het bovenaan. - Misschien.

Dat is die beschadiging die er altijd heeft gezeten.

Hoe hoog moet hij hangen? Deze hangt hoger.

Daar is het veel te groot.

Laten we nog eens kijken met die erbij.

Zo kijk je recht in zijn bloeddoorlopen ogen.

November 1894.

Paul is zo eigenaardig, zo bang voor nieuwe gezichten...

dat ik vrees dat hij niet komt opdagen voor het diner...

terwijl hij je graag wil ontmoeten.

Jammer dat die man niet meer steun heeft gehad in zijn leven.

Hij is een waar kunstenaar die te veel aan zichzelf twijfelt.

Hij moet opgevrolijkt worden.

Dit is een heel mooi werk, terwijl het niet eens af is.

De bibliotheek, de papieren op tafel, de kleine Rodin in gips...

de kunstroos die hij zelf meebracht.

Alles is eersteklas.

En dan is er ook nog de figuur...

zeer zorgvuldig geschilderd...

met een rijke en weergaloze harmonie van tonen.

Het gezicht is alleen geschetst.

Hij zei steeds: 'Misschien doe ik dat als het bijna klaar is'.

Het kwam helaas nooit af.

Op een mooie dag liet Cézanne zijn schilderspullen opsturen.

Hij schreef me dat het project hem te veel was...

dat hij er niet aan had moeten beginnen en dat het hem speet.

Ik stond erop dat hij terugkwam en zei hem...

dat hij een mooi werk was begonnen dat hij moest afmaken.

Hij kwam terug.

Een week lang leek hij te werken.

Hij voegde dunne laagjes kleur toe, zoals alleen hij dat kon.

Het schilderij bleef fris en sprankelend.

Maar hij had zijn belangstelling verloren.

Hij vertrok naar Aix en liet het portret achter...

zoals hij veel schilderijen achterliet, vaak prachtig qua idee en uitwerking.

Aix, 6 juli 1895.

Ik moest de studie van Geffroy die ik was begonnen, achterlaten.

Hij had zich zo vriendelijk beschikbaar gesteld...

dat ik me schaam voor het magere resultaat.

En dat na zo veel sessies...

en zo veel enthousiasme en aanmoedigingen.

Ik ben dus weer thuis, waar ik misschien nooit weg had moeten gaan...

en waag me weer aan het maken van kunst.

30 april 1896.

Mijn beste M. Gasquet...

U begrijpt niet tot welke trieste staat ik ben vervallen.

Niet langer mijn eigen meester, de man die niet bestaat.

En u, die filosoof zou zijn, wil me de genadeklap toedienen?

Maar ik vervloek Geffroy en andere schoften...

die met hun artikel de aandacht van het publiek op me vestigden.

Mijn leven lang heb ik gewerkt om in mijn onderhoud te voorzien...

maar ik dacht dat je kon schilderen en je privéleven erbuiten kon houden.

Uiteraard ontwikkelt een kunstenaar zich intellectueel...

maar de man moet buiten beeld blijven.

Men moet het genot uit de studie halen.

Als ik mocht kiezen...

bleef ik in mijn hoekje met een paar vrienden...

met wie ik af en toe wat zou gaan drinken.

Augustus 1897.

Mijn beste Solari.

Kom als je vrij bent zondag op bezoek.

Als je 's morgens om 8 uur komt, ben ik in de steengroeve...

waar we eerder getekend hebben.

Daarna zouden we kunnen gaan lunchen in Tholonet.

Eet een eend met mij.

Bereid met olijven. De eend, uiteraard.

26 september 1897.

Beste Gasquet.

Kunst is een harmonie, net als de natuur.

Wat denken die imbecielen wel?

Dat ze zeggen dat de kunstenaar de mindere is van de natuur?

Aix, 1 november 1897.

Beste Solari.

Ik ontving je brief over je aanstaand huwelijk.

Je zult bij je toekomstig partner...

de steun vinden die onmisbaar is voor elke man...

die een lange en zware loopbaan voor zich heeft.

Het schrijven brengt u problemen...

maar wees dapper. Dat is nodig om te slagen.

Als dit berichtje u bereikt...

hebt u vast al gehoord dat mijn arme moeder gestorven is. Paul.

Zelfportret met Baret 1898-1900

Aix, 3 februari 1902.

Mijn beste M. Aurenche.

Ik heb met niemand hier een band opgebouwd.

Soms voel ik een vlaag van enthousiasme...

maar vaker pijnlijke teleurstellingen.

Zo is het leven.

Als je triest bent, denk dan aan oude vrienden. Geef de kunst niet totaal op.

Het is de intiemste uitdrukking van wie we zijn.

Aix, maart 1902.

Beste Monsieur Aurenche.

Ik heb veel werk te doen.

Dat geldt voor iedereen die een serieus mens is.

Het is onze enige toevlucht hier op aarde.

Het kan ons afleiden van onze zorgen.

Aix, 8 juli 1902.

Beste Gasquet.

Ik jaag succes na via mijn werk.

Ik veracht alle levende schilders behalve Monet en Renoir...

en ik wil succes hebben in mijn werk.

Aix, 9 januari 1903.

Beste Monsieur Vollard.

Ik werk standvastig door.

Ik vang een glimp op van het Beloofde Land.

Zal ik er net als de leider van de joden binnen kunnen gaan?

Ik heb voorruitgang geboekt.

Waarom zo laat, na veel gezwoeg?

Is kunst als het priesterambt en moet je een zuiver hart hebben...

en je er volledig aan overgeven?

Cézanne toon zich in zijn correspondentie...

altijd heel welwillend tegenover Vollard.

Vollard heeft hem dan ook geholpen.

In 1895 is Cézanne bijna 60. Hij heeft nog nooit een solo-expositie gehad.

De eerste die zo'n expositie regelt is een jonge galeriehouder...

die nog niet lang gevestigd is in Parijs...

interesse heeft in Cézannes werk...

en in 1895 zijn schilderijen tentoonstelt.

Er is een geweldige anekdote over het portret van Vollard.

Vollard vertelt het verhaal.

Na 115 vreselijk lange sessies...

vraagt Vollard of Cézanne tevreden is.

Cézanne zegt: Ja, ik ben wel tevreden over het overhemd.

Vollard vraagt waarom twee stipjes in zijn hand blanco zijn...

zegt Cézanne: Ik wil geen fouten maken.

Ik ga zo naar het Louvre...

als ik daar de juiste tint vind kan ik die plekjes afmaken.

Ze zijn minuscuul. Maar ze zitten er nog steeds.

Hij zegt tegen Vollard:

Als ik die twee kleine plekjes verknoei...

kan ik het hele schilderij opnieuw maken.

We zijn hier in zijn atelier.

Het heeft grote erkers op het noorden zodat het licht constant is.

Na de dood van zijn moeder...

deelde hij Le Jas de Bouffan met zijn twee zusters.

Zijn zwager wilde het laten splitsen om het te kunnen verkopen.

Cézanne had de keuze tussen zijn zusters uitkopen...

en geen geld overhouden...

of verkopen en een andere plek zoeken om te wonen.

Hij koos voor de tweede optie en kocht al snel een stuk land.

Het beviel hem omdat het ver van het centrum was...

en hij bouwde er het atelier dat hij altijd had willen hebben.

Mijn grootvader, Paul Cézannes zoon...

was toen hij werd geboren en als jongetje...

de link met de wereld die belangrijk was als anker...

in het dagelijks leven van de schilder.

Hij groeide op en er ontstond tussen hen een wederzijds respect.

Als jongeman was mijn grootvader al snel verantwoordelijk...

voor alledaagse klusjes die de schilder schuwde.

Hij nam de zaken over en zorgde dat alles marcheerde...

Los van het schilderen was Cézanne wat hulpeloos.

Aix, 22 februari 1903.

Beste Monsieur Camoin.

Zeer vermoeid, 64 jaar oud.

Mijn zoon, hij is nu in Parijs, is een groot filosoof.

Niet de gelijke van Diderot, Voltaire of Rousseau...

hij is prikkelbaar en ongeïnteresseerd, maar een goede jongen.

Aix, 13 september 1903.

Beste Monsieur Camoin.

Thomas Couture zei tegen zijn leerlingen:

Zorg dat je in goed gezelschap bent: Ga naar het Louvre.

Maar als je de grote meesters hebt gezien, moet je snel weg...

en door de natuur ons artistieke instinct te laten herleven...

die we in ons hebben.

Aix, 25 januari 1904.

Mijn beste Monsieur Aurenche.

Mijn artistieke prestaties vorderen iedere dag...

al moet ik er hard voor werken.

Een sterk gevoel voor de natuur, zoals ook ik bezit...

mag de basis zijn voor het scheppen van kunst...

en daarmee voor de kwaliteit van toekomstig werk...

de kennis van middelen waarmee men zich uitdrukt is ook essentieel...

en deze wordt slechts verkregen door zeer veel ervaring op te doen.

Aix, 15 April 1904.

Beste Monsieur Bernard.

Sta mij toe dit nog eens te zeggen:

Behandel de natuur als cilinders, bollen en kegels...

en zet alles in perspectief.

Zodat elke zijde van een object of een vlak naar een centraal punt leidt.

Horizontale lijnen zorgen voor breedte...

en verticale lijnen geven diepte.

Wij mensen ervaren de natuur eerder in diepte dan in oppervlak...

vandaar dat je in de door rode en gele tinten weergegeven lichtvibratie...

voldoende blauw moet mengen om de lucht voelbaar te maken.

Aix, 12 mei 1904.

Beste Bernard.

De natuur komt me complex voor...

en er is nog eindeloos veel te verbeteren.

Je moet je model scherp zien en aanvoelen...

en jezelf dan duidelijk en met kracht uitdrukken.

Smaak moet leidend zijn, maar is zeldzaam.

Kunst spreekt slechts tot een kleine groep mensen.

Meningen die niet gebaseerd zijn op intelligente observatie wijs je af.

Aix, 11 november 1904.

Beste Monsieur Vollard.

Wat laat bevestig ik de ontvangst van de overboeking van 2000 franc.

Ik sluit twee handtekeningen bij.

Mijn vader is verrukt van het succes van de Salon d'Automne...

en is dankbaar voor de zorg die u heeft besteed aan de expositie.

Hij zal blij zijn met de vier muren van de zaal die aan hem gewijd is.

Ik wacht de eerste zending foto's af die u me zult sturen.

Mijn vader blijft zeer gepassioneerd als het om zijn kunst gaat.

Het doek met de baadsters vordert.

Aix, 1905.

Mijn beste Bernard.

Het Louvre is het boek waaruit wij leren lezen.

Maar we moeten ons niet vastklampen aan de mooie natuur.

Laat ons proberen haar geest te vangen en onszelf uit te drukken...

al naar gelang onze individuele aard.

Tijd en bezinning zullen onze visie beïnvloeden...

en uiteindelijk komen we tot begrip.

Cézanne is natuurlijk echt een icoon.

Zijn benadering van het portret evolueert...

en dat zie je later ook gebeuren bij de Picasso van de Roze Periode...

bij Modigliani, bij Giacometti...

en bij alle grote kunstenaars uit de 20e eeuw.

Hij is de intermediair geweest tussen de 19e en de 20e eeuw.

Hij was een bijzondere portrettist.

Waarschijnlijk de belangrijkste sinds Rembrandt.

In dat opzicht dat hij echt de mensheid schildert.

Het zijn soms moeilijke schilderijen...

als je portretten beschouwt als afbeeldingen van gezichten...

maar de expressie zit in het hele doek.

Zoals Matisse zei: Expressie zit niet in een gebaar of een gezicht...

maar in de hele compositie.

En dat is Cézannes geschenk aan de moderne schilderkunst.

Cézannes toon is uniek.

Het is of hij is ontsnapt aan zijn tijd en hem ver vooruit is...

al richting abstractie gaat.

Dat is volgens mij waarom kunstenaars als Picasso en Braque...

Cézanne als een vaderfiguur zagen. Hij had de weg voorbereid.

Cézanne is een schildersschilder.

Het is moeilijke kunst. Je moet je erin verdiepen.

Maar alle groten van zijn generatie en van generaties na hem...

hebben de waarde ingezien van de visie en de missie...

van deze man die een modern kunstenaar was.

Aix, 3 augustus 1906.

Mijn beste Paul.

Ik sta vroeg op...

en alleen tussen vijf en acht kan ik mijn eigen leven leiden.

Als de hitte zo erg is dat ze mijn hersens aantast...

kan ik niet eens meer aan schilderen denken.

Ik heb bronchitis en heb de homeopathie ingeruild voor ouderwetse siroop.

Jammer dat ik je niet echt kan laten delen...

in mijn ideeën en gewaarwordingen.

Lang leve de Goncourts, Pissarro...

en anderen met een voorliefde voor kleur...

die licht en lucht weergeeft.

Met deze vreselijke hitte zullen Maman en jij wel moe zijn...

Goed dat jullie terug zijn in Parijs...

en op tijd ontsnapt zijn aan de gloeiende hitte hier.

Vergeet alsjeblieft de pantoffels niet.

Het paar dat ik nu heb is bijna op.

Aix, 26 augustus 1906.

Mijn beste Paul.

Ik vergeet je soms te schrijven doordat ik het gevoel voor tijd kwijtraak.

Het is vreselijk heet...

en ik denk dat mijn zenuwstelsel verzwakt is.

Schilderen is het beste voor me.

Ik ga elke dag met het rijtuig naar de rivier.

Het is daar wel aangenaam...

maar mijn zwakheid maakt me somber.

Ik ga zo naar mijn atelier.

Ik ben laat opgestaan, na vijven.

Ik werk wel fijn...

maar soms is het licht zo gemeen dat de natuur me lelijk toeschijnt.

Dan moet je kiezen.

Mijn pen komt nauwelijks in beweging.

Ik omhels jullie met heel mijn hart...

en denk aan alle vrienden die door tijd en ruimte heen aan mij blijven denken.

Een omhelzing voor jou en Maman.

Aix, 8 september 1906.

Mijn beste Paul.

Vandaag, het is bijna 11 uur, een nieuwe hittegolf.

De lucht is gloeiend heet, geen zuchtje wind.

Zo'n temperatuur is slechts goed om metalen te laten uitzetten...

de verkoop van drank te stimuleren en bierhandelaren blij te maken.

De bierhandel begint respectabele proporties aan te nemen in Aix...

net als de pretenties van de lokale intellectuelen...

een stel oude lamstralen, idioten en dwazen.

De uitzonderingen die er zijn houden zich gedeisd.

Tot slot moet ik je vertellen dat ik als schilder...

de natuur steeds scherper zie.

Wat ik gewaarword op het doek te krijgen kost evenwel veel moeite.

De intensiteit ervan ontglipt me.

Ik beschik niet over de kleurenpracht die de natuur verlevendigt.

De motieven breiden zich uit.

Een object van alle verschillende kanten bestuderen is fascinerend.

Ik zou maanden zoet zijn als ik op dezelfde plek bleef zitten...

nu eens wat naar rechts leunend...

dan eens meer naar links.

Mijn beste Paul...

ik heb het grootste vertrouwen in jou als mijn zaakbehartiger.

Je vader, die jou en Maman omhelst.

Aix, 15 oktober 1906.

Mijn beste Paul.

Alles gaat angstaanjagend snel.

Het gaat niet slecht.

Ik zorg voor mezelf, ik eet goed.

Mijn beste Paul.

Voor nieuws waar je echt blij mee zou zijn...

zou ik 20 jaar jonger moeten zijn.

Ik herhaal, ik eet goed.

Het moreel zou wel wat opgevijzeld kunnen worden...

maar dat lukt alleen door te werken.

Al mijn landgenoten zijn idioten vergeleken met mij.

Ik omhels jou en Maman.

Je vader, Paul Cézanne.

Paul Cézanne 19 januari 1839 - 22 oktober 1906