Original subtitles

Ik hoopte voor ons op een nestje, ergens hoog...

in de bomen.

En dan wegvliegen, als vogels...

naar de bergen.

Dit verhaal is gebaseerd op ware gebeurtenissen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog moest elke Oostenrijkse dienstplichtige...

een eed van trouw afleggen aan Hitler.

SANKT RADEGUND, OOSTENRIJK 1939

Aardappels. - Aardappels.

We hebben er al zo veel.

Weet je nog dat we elkaar voor het eerst zagen?

Je was net zo verlegen als nu.

Ik weet 't nog.

Die motorfiets.

Mijn mooiste jurk.

Je keek naar me...

en ik wist het meteen.

Het leven was zo simpel toen.

Het was of geen zorg onze vallei kon bereiken.

We leefden boven de wolken.

Mijn zus kwam bij ons wonen.

Hij vindt je leuk.

We hadden een thuis.

Je moeder.

Onze familie.

Ons dorp.

Radegund.

LEGERBASIS ENNS, 1940

Lieve Fani...

warme groeten van jouw Franz in opleiding.

Deze week heb ik het makkelijk.

's Morgens rijden op de motorfiets.

Dat is voor mij een plezier.

Hallo, bergen.

Ik wil je zo graag weer horen zingen.

Hallo, zon.

Ik verlang ernaar je weer te zien.

Ik heb hier een makker ontmoet. Hij heet Waldland.

Hoe doe je dat? - Nou...

Na twee maanden...

Hij is eerlijk.

Was ik maar een muisje in het maisveld

Lacht altijd.

Dan ging ik in de

soms wou ik dat

ik een vogeltje was

Mijn lieve man...

ze zeggen dat Frankrijk heeft gecapituleerd.

Ze sturen de boeren naar huis.

Voorlopig dan.

Is dat waar?

Mijn zus is eenzaam.

Had ze maar iemand zoals jij.

We hebben je nodig.

Om het kalf af te richten.

De oogsttijd nadert.

We hebben 't onkruid verbrand.

Ik heb biggen gekregen van Mossbauer.

Vier weken oud.

Warme groeten aan jou...

je liefhebbende vrouw...

Fani.

O, mijn vrouw...

wat is er met ons land gebeurd?

Het land dat we liefhebben?

Waar zijn de kinderen? - Binnen.

Papa gaat jullie pakken.

Resie.

Wat is er?

Ik ben opgeroepen.

Er zou vrede komen...

maar deze oorlog duurt voort.

Ik weet niet waarom.

Geloof je in waar we voor vechten?

Niet echt.

Hij deed wat hij moest doen.

Hij wilde zijn land niet ten onder zien gaan.

Voordat hij er was, stond alles op instorten.

Babylon.

We vereerden buitenlandse goden.

Je bent dronken. - Nee.

En ik ben je vriend niet, ik ben je burgemeester.

En nu zeggen ze...

dat we die andere rassen moeten sparen.

Minderwaardig.

Zo verachtelijk dat ze zichzelf niet eens minachten.

Zij zaaien zout.

In plaats van een wereld is er een warenhuis.

Buitenlanders bevolken onze straten.

Immigranten die hier pakken wat ze pakken kunnen.

Dat is wat je krijgt als een wereld sterft.

De mensen overleven.

Maar hun leven is verdwenen. Hun reden om te leven.

Het masker is af.

Ik vrees voor mijn familie.

Moeder is oud.

Ja...

Ik hoop dat ze gauw overlijdt.

Zien ze het kwaad dan niet?

We zijn er nu aan gewend.

Misdaad.

Geen schaamte.

Wees voorzichtig.

Eerwaarde, ik wil niet in dienst.

We doden onschuldige mensen.

Vallen landen binnen, doden de zwakken.

De priesters noemen hen helden, zelfs heiligen. De soldaten die dit doen.

Misschien zijn die anderen de helden.

Die lijf en goed verdedigen. - Heb je er met iemand anders over gepraat?

Met je vrouw? Familie?

Moet je niet denken aan de gevolgen van je daden, voor hen?

Je wordt vrijwel zeker doodgeschoten.

Ja...

Aan jouw offer heeft niemand iets.

Ik zal met de bisschop praten, over jouw zaak.

Die is wijzer dan ik. - Dank u.

Dank u.

Je bent anders, de laatste weken.

Wat is er?

Goedemorgen.

We collecteren voor de strijd.

Juist.

Het spijt me...

ik kan echt niets missen. Ik ben...

Alsjeblieft...

Nee.

Fijne dag nog.

Heb je geweigerd bij te dragen aan onze inzameling voor veteranen?

Hun families?

Ik hoor ook dat je de gezinsbijdrage hebt geweigerd...

en andere toelagen van de staat.

Waarom?

Franz. Vertel 't me.

Wees eens wat vrolijker.

Alleen jij hebt 't geweigerd.

Alsjeblieft.

Dank je.

We moeten sterk zijn.

Standvastig.

Het is zoals de smid zegt.

Hoe hard de hamer ook slaat...

het aambeeld zal...

en hoeft niet terug te slaan.

Het aambeeld is sterker dan de hamer.

Wat op het aambeeld geslagen wordt, wordt gevormd...

door zowel de hamer als het aambeeld.

Ga zitten.

Uwe Excellentie.

Dank u dat u mij te woord wil staan.

Als God ons vrije wil geeft...

zijn we zelf verantwoordelijk voor wat we doen...

en wat we niet doen...

nietwaar?

Als onze leiders...

niet deugen.

Als zij slecht zijn...

wat doe je dan?

Ik wil mijn leven redden...

maar niet met leugens.

Je moet je vaderland dienen.

Dat moet van de kerk.

Ken je de woorden...

van de apostel?

'Ieder mens moet zich onderwerpen...

aan de gezagsdragers die boven hem gesteld zijn.'

Hoor je die klokken?

Ze smelten ze.

Voor kogels.

Hij was vast bang dat ik een spion was.

Ze durven niet te bekennen. Anders zijn zij aan de beurt.

Je kan het de bisschop niet verwijten dat hij meewerkt.

Hij hoopte dat zo...

het regime toleranter voor de kerk zou zijn.

Maar ze sturen nu priesters...

naar de concentratiekampen.

Processies zijn verboden.

Wij hebben geen stem.

Wat kunnen we doen?

Wij...

kleine mensen.

Geef me eens een stukje kool.

Kool?

Eentje maar. - Eentje?

Dank je.

Ik schilder de tombes van de profeten.

Ik help mensen opkijken uit die kerkbanken en dromen.

Dan denken ze...

dat zij in de tijd van Christus nooit die dingen hadden gedaan.

Dan hadden zij degenen die ze nu aanbidden vermoord.

Ik schilder het lijden, maar zelf lijd ik niet.

Ik verdien eraan.

Wat wij doen...

is het creëren...

van medeleven.

Wij creëren...

Wij creëren bewonderaars.

Geen volgelingen.

Het leven van Christus stelt eisen.

Daar wil je niet aan herinnerd worden.

We hoeven niet te zien wat er met de waarheid gebeurt.

Er komt een duistere tijd...

als mensen slimmer worden.

Ze verzetten zich niet tegen de waarheid.

Ze negeren haar gewoon.

Ik schilder hun troostende Christus...

met een aureool.

Hoe kan ik nou laten zien wat ik niet heb meegemaakt?

Eens durf ik het misschien te gaan ontdekken, nu nog niet.

Eens...

schilder ik de ware Christus.

Je wordt niet opgeroepen.

Ze hebben boeren nodig.

Hoe moeten de mensen anders eten?

Misschien is de oorlog snel afgelopen.

Slaapt ze? - Ja.

Waarom kijk je zo naar mij?

Het is waanzin.

Een zonde, tegen zijn familie, tegen zijn dorp.

We verschillen, moeder.

Het spijt me.

Maar ik dank je voor je beste wensen.

Je leven is al zwaar genoeg geweest.

Zijn moeder gaf me een kille blik, alsof het mijn schuld was.

Ik wil hetzelfde als jij.

Ik kan er niet tegen dat hij je zo laat lijden.

Hij kiest ook voor jou.

Beseft hij wel wat hij doet?

Zeg 't hem.

Trots. Het is trots.

Dat is het.

Hebben ze iets gezegd?

Ik zag ze met je praten.

Ze zeiden...

dat hun mannen in de oorlog vechten.

Waarom moeten zij vechten...

om ons te redden?

Hebben ze je pijn gedaan...

met hun woorden?

Kan me niet schelen.

Alles goed?

Jij was me er een.

Je vocht met de politie.

Dat weet je heus nog wel.

Wie heeft je veranderd?

Je vrouw?

Ik voel met je mee.

Ik wil niet dat er iets slechts...

Ik weet 't.

Dus...

Help mij.

Radegund houdt van je.

Jij...

Jij bent een kind van Radegund.

Ik ben niet je vijand.

Ik ben je vriend.

O ja? - Ja, dat ben ik.

Jij hoort bij ons volk.

Je kan geen nee zeggen...

tegen je ras. En je bloedverwanten.

En je dorp.

En je thuis.

We moeten ons land verdedigen.

Voordat hij kwam, was iedereen wanhopig. Vernederd, geketend.

Wie denk je dat de schuld krijgt? Ik.

Wie gaan ze ondervragen?

Ze hangen je op.

Besef je wel wat dat betekent? Ze hangen je op.

Je familie, je vrouw, je kinderen, niemand die dan voor ze zorgt.

Je moeder zal ontroostbaar sterven.

Rustig.

Raak me niet aan.

Raak me niet aan.

Jij bent nog erger. Jij bent nog erger dan zij.

Want zij zijn de vijand...

maar jij bent een verrader.

Ik ben in Wenen geweest.

Ik heb alles gezien.

Verloren. - Ze schopten haar.

Aan de veiligheid van ons huis ontrukt.

Ze doden de krankzinnigen. Kinderen.

Gevoerd naar de vorst der verschrikkingen. - Ik zag de haat in hun ogen.

We zijn ons ware vaderland vergeten.

Wat had je vader gezegd?

Wat denk je?

Hij heeft gevochten.

Hij stierf. - Ja.

En waar is hij voor gestorven?

In de loopgraven, in de modder?

Denk erover na.

Ja...

Ik had een droom.

Ik zag een trein.

De locomotief was krachtig en donker.

De kinderen keken ernaar.

En je zag niet waar hij heen ging.

Je zag alleen velden en bomen voorbijrazen.

Ik heb een herinnering.

Van wat ik ooit wist.

Ik kan bij niemand terecht.

Niets komt in mijn ziel.

Wanneer zijn onze gebeden niet verhoord?

Wees trouw aan Hem en Hij is trouw aan ons.

Dat geloof ik.

Wij hebben Hem.

Dat is genoeg.

De wereld gaat ten onder.

Er is geen antwoord.

Hem volgen...

is waanzin.

Wat ga je doen, Franz?

Ze vragen je een eed af te leggen aan de antichrist.

Ik weet het.

Dat is een leven zonder eer.

Is dit...

het eind van de wereld?

Is dit de dood...

van het licht?

We zijn als adem.

Hun muziek is vals.

Ze doden elkaar.

Als een schaduw die voorbijgaat.

Oorlog. Bloed.

Waanzin.

Ik ben opgeroepen.

Verberg je in het bos.

We vluchten. De bergen in.

Heeft een man het recht om zichzelf te laten doden?

Voor de waarheid?

Zou dat God behagen?

Hij wil dat we vrede hebben.

Vreugde.

Niet dat we onszelf leed aandoen.

We moeten opstaan tegen het kwaad.

Je gaat het doen, hè?

Haar geluk ligt in jouw handen.

Ze had een ander kunnen kiezen.

We hebben al problemen genoeg.

Je doet jezelf tekort, Fani.

Kom hier.

Sta tegen hem op, Fani.

Verzet je.

Jij weet niet wat ongelukkig zijn is.

Jouw man heeft je nooit verlaten.

Goed zo.

Je kan de wereld niet veranderen.

De wereld is sterker.

Ik heb je nodig.

Je kan in een ziekenhuis werken.

Daar is niets mis mee.

Toch?

Wil je nog meer?

Mijn beste zoon.

Je bent alles wat ik heb.

Jij weet hoe het is om op te groeien zonder vader.

Ik weet hoe alleen zijn voelt.

Meisjes, jullie vader gaat weg.

Op reis.

Een lange reis.

Hij blijft een tijdje weg.

ENNS, 2 MAART 1943

Jägerstätter, Franz.

Sankt Radegund, Oberdonau.

Mijn lieve vrouw...

ik weet dat je voor me vreest...

maar mijn last valt mee.

Als ik mijn lijden vergelijk met dat van anderen...

dan is mijn kruis het kleinst.

Het is verschrikkelijk wat zij hebben doorgemaakt.

Je moet gewoon terugdenken aan betere tijden.

Het is voorjaar.

Mijn drie kleine meisjes zijn nu vast op blote voeten bloemen aan het plukken.

Vertel ze maar waar hun vader is, in plaats van verhaaltjes.

Het groene jonge gras is goed voor een mens.

Iemand die vrij is, ziet dat misschien niet.

Gisteravond...

Groeten aan moeder, aan jou, de meisjes, iedereen.

Tot gauw.

Lieve man...

gegroet in naam van God, die alles weer recht zal zetten.

Groeten van je drie kleine meisjes.

Ik mag alleen hun goede dingen vertellen.

Uiteraard.

Maar je weet heus wel dat ze ongehoorzaam zijn.

Ik moet tegen ze schreeuwen.

Ik moet altijd op ze letten.

Rosi vraagt altijd naar jou.

Als we naar bed gaan, zegt ze:

'Niet de deur op slot doen.

Dan kan papa naar binnen.'

En bij het eten:

'Bewaar wat voor papa.'

Ze zong een liedje voor je.

Ze vroeg of je 't kon horen.

Rosi wilde vanavond je foto mee naar bed nemen.

Je moest naast haar slapen.

Ik heb gezegd dat je dat doet zodra je weer thuis bent.

Welterusten.

Warme groeten van je liefhebbende vrouw.

Fani.

Laat ons alleen.

Ga zitten.

Wat voor goeds doet jouw verzet nou?

Denk je dat het de gebeurtenissen verandert?

Denk je dat de autoriteiten je kennen? Dat je hun aandacht hebt?

Denk je dat iemand ooit van jou gehoord heeft?

Niemand weet wat er binnen deze muren gebeurt.

Wat heeft het voor zin?

Maakt het niet uit of deze oorlog rechtvaardig of onrechtvaardig is?

Je poetst hun schoenen.

Je vult hun zandzakken.

Ben je onschuldig?

Wat is het?

Trots?

Ben je beter dan de rest?

Ben jij alleen zo wijs?

Hoe weet je wat goed of slecht is?

Weet je het beter dan ik?

Moet dit van de hemel?

Hoorde je een stem?

Er is een verschil tussen het lijden dat we niet kunnen ontlopen...

en dat waar we voor kiezen.

Je bent vergeten hoe de wereld eruitziet.

Het licht.

De lucht.

Ik heb deze wereld niet zo gemaakt.

En jij ook niet.

We hebben allemaal bloed aan onze handen.

Niemand is onschuldig.

Misdaad, overal bloedvergieten.

Hij die deze wereld schiep...

Hij schiep het kwaad.

Het geweten maakt lafaards van ons allemaal.

Het beste, mijn vriend.

De antichrist is slim.

Hij gebruikt de deugden van de mens...

om hem te misleiden.

Lieve vrouw...

ik vertrek om 10.13 uur naar Berlijn.

Maak je geen zorgen.

Bid voor me.

TEGEL-GEVANGENIS, 4 MEI 1943

Kijk omlaag.

Zitten.

Staan.

Lieve man...

ik heb je brief van 7 mei ontvangen.

Dank je wel.

Op donderdag stond de put droog.

We hebben regen nodig.

Wat ik vreesde, is gebeurd.

Niemand wil me meer helpen, alleen Resie.

Strohofer heeft onze bieten gestolen.

Ik hoor alleen maar jouw stem.

Rosi.

Ik heb de weduwe bezocht.

Maria.

Ze had al twee weken met niemand gesproken.

Het nieuwe hooi geeft me hoop.

De geur in de stal.

De wind.

Het graan.

De lucht.

Hij stuurt ons nooit meer dan we kunnen dragen.

Pardon, weet u...

Jägerstätter.

Daar gaat de kolonel over. - Kan ik hem ontmoeten?

Een druk man.

Maar bel ze, maak een afspraak.

Dat heb ik geprobeerd, maar ze nemen niet op.

Dat verrast me.

Het probleem zit vast bij u.

De telefoon doet het hier prima.

Maar hoe maak ik dan een afspraak?

Jullie beantwoorden mijn brieven niet.

De reis hierheen kostte me twee dagen.

Geliefde vrouw...

warme groeten van je liefhebbende man.

Ik schrijf een paar woorden op, zo uit mijn hart.

Ik schrijf ze met gebonden handen.

Maar alles beter dan een gebonden wil.

Deze mannen...

hebben geen vrienden.

Niemand die van ze houdt.

Waarom zit jij hier?

Verraad.

Ze hebben leed gezien.

Schaamte.

Verwoesting.

Wat een sterke harten.

Als je niet meer denkt aan tegen elke prijs overleven...

stroomt er nieuw licht binnen.

Ooit leefde je gejaagd.

Altijd te weinig tijd.

Nu heb je alle tijd.

Ooit vergaf je niemand.

Je oordeelde genadeloos.

Nu zie je je eigen zwakte...

zodat je de zwakte van anderen begrijpt.

Denk je...

dat het door mij kwam?

Hij was ooit anders.

Hij veranderde toen jij kwam.

Mijn lieve kinderen...

ik dacht vooral aan jullie, op Sacramentsdag.

Het geluid van de klokken over de velden.

Ik wou dat ik jullie had kunnen zien met jullie bloemenkransen.

Groeten van jullie vader...

van heel ver weg.

Lieve man...

liefhebbende groeten aan jou op deze zondag.

We maken ons zorgen om je.

Hopelijk gaat het niet slecht met je.

De meisjes groeten je.

Loisi zegt dat ze je samen kusjes gaan geven.

Mijn gedachten zijn altijd bij jou.

Ik kan naar Salzburg.

Papa gaat met me mee.

Angst overvalt me.

Dat zou niet moeten.

Vertrouw op de triomf van het goed.

Een goed mens kan geen kwaad overkomen.

Er valt geen mus dood neer...

als Hij het niet wil.

Het spijt me.

Een vader...

houdt van zijn kind.

Een vader...

wil dat zijn kind gelukkig is.

Het leven mag haar niet raken.

Jij...

bent zo'n goed kind.

Franz ook.

Lijden is beter dan onrechtvaardig zijn.

Het hof heeft mij aangewezen als je advocaat.

Ik begrijp dat je alleen maar niet wilt vechten.

Maar als je medische taken accepteert, dan word je...

oppasser in een ziekenhuis of zoiets.

En dan trekken ze vast de aanklacht in.

Moet ik dan wel trouw aan Hitler zweren?

Woorden. Niemand neemt dat serieus.

Dat kan ik niet.

Je bent een koppig man.

Ik laat dit formulier bij je achter. Hou het bij je.

Onderteken het...

en je bent vrij.

Ik ben al vrij.

Wat doe ik hier dan?

Weet ik niet.

U...

mijn herder.

U laat mij rusten in groene weiden.

Aan de rivier des levens.

U...

geeft mij kracht.

U toont mij de weg.

U...

bent het licht.

Het donker is niet donker meer.

Leid ons naar Uw eeuwige licht.

Naar U.

Het ware...

en eeuwig brandende licht.

Je noemt mij je broeder.

Vader.

Ik roep tot U.

Mijn toevlucht.

Mijn vesting.

Ik kan alles met je doen.

Niemand die ermee zal zitten.

Niemand die me tegenhoudt.

Wie ziet ons?

Geef me de kracht...

om U te volgen.

Geest...

leid mij.

Toon mij.

Heer...

U doet niets.

Waar bent U?

Waarom heeft U ons geschapen?

Hebben de vervolgden het koninkrijk van de hemel ontvangen?

De zachtaardigen de aarde?

De wijzen bedriegen ons.

Bang.

Ooit was ik net als jij.

Geef toe.

Jouw God kent geen medelijden.

Hij is weg. Hij heeft ons verlaten.

Net zoals Hij jouw Christus verliet. Zijn zoon.

We zijn zo ver verwijderd van ons dagelijks brood.

Wanneer worden we verlost van het kwaad?

Konden we alleen maar het begin van Zijn koninkrijk zien.

De dageraad.

Maar...

Niets.

Helemaal niets.

Waarom geef je je leven voor hen?

Probeer te vluchten. Probeer...

Jouw man is voor niets gestorven.

Hij kwam. En het was allemaal voor niets.

Twintig eeuwen van falen.

We zoeken een succesvolle heilige.

Als niemand ons helpt...

dan doen we het zelf.

Zus?

Kom op.

Oké.

Lieve vrouw...

ik weet nog steeds niet hoe mijn toekomst zal zijn.

Wat hierna komt, is zelden beter.

En toch begint nu de maand juni.

De allermooiste maand.

De natuur trekt zich niets aan van het leed van de mens.

Ook al zie ik hier weinig, ik vermoed dat alles nog groener is dan ooit.

Bij dageraad...

horen we buiten de vogels zingen.

Zij hebben meer vrijheid...

en meer vrede en geluk...

omdat dieren niet nadenken...

zoals wij mensen.

Wij bezitten de gave van begrip.

Je hebt me meer teruggegeven.

Ik kwam een makker tegen...

van mijn opleiding.

Franz?

Franz.

Kijk nou eens.

Wat doe je hier? - Jij bent een crimineel.

Hij beurt iedereen op.

We redden ons zo wel.

Goed, slecht, samen.

Hij vraagt naar ons gezin.

Geen zorgen. Het is tijdelijk.

Ja, eet maar.

Is dat alles? - Ja.

Ken je de Scharfrichter?

Die je kop eraf hakt?

Hij is altijd zeer goed gekleed. Hij draagt altijd...

een hoge hoed.

Een man met smaak.

Hij hakt je kop er keurig af.

Voordat je ook maar kan nadenken, hup...

Hoe zou het voelen?

Misschien is je lichaam oud, en dan zie je zo je hoofd wegvliegen.

En je armen strekken zich uit...

naar het hoofd.

Ze zijn nog geketend.

En je pakt het jonge hoofd...

en plaatst het terug op je lichaam.

Je opent je ogen...

en de ketenen zijn weg.

Maar wat dan?

Misschien zie je de maan.

Of de sterren.

Zelfs als het regent...

schijnt de zon.

De zon schijnt even fel op zowel goed als kwaad.

Niet alle gevangenen zijn schuldig.

Ik wou dat ik een vrouw had.

En een boerderij.

En appelbomen.

Een kersenboom.

En...

druivenranken? Dan kunnen we zelf wijn maken.

Witte wijn. En rode wijn.

Eén rode wijn voor de winter.

En witte wijn voor de zomer.

Maar we drinken niet te veel. We bidden en werken.

Maar soms mag een glaasje wel.

Soms...

gaan we naar de kerk.

En soms niet. Soms...

blijven we thuis.

En dan maken we muziek.

MILITAIR TRIBUNAAL, JULI 1943

Heeft u iets te zeggen ter uwer verdediging?

We houden een kort reces.

Binnen.

Alstublieft...

Ga zitten. - Dank u.

Denk je dat wat jij doet...

de loop van deze oorlog verandert?

Dat iemand buiten dit hof ooit iets over je zal horen?

Niemand verandert hierdoor.

Alles gaat gewoon door.

Jouw daden hebben misschien wel het tegenovergestelde effect.

Een ander neemt je plaats in.

Oordeel je over mij?

Ik oordeel niet over u.

Ik zeg niet: 'Hij is slecht, ik ben goed.'

Ik weet niet alles.

Een mens...

kan fout handelen.

En...

hij komt er niet uit...

om in het reine te komen.

Misschien wil hij graag terug, maar kan dat niet.

Maar...

ik heb het gevoel...

dat ik niet mag doen...

wat ik als verkeerd zie.

Heb je het recht dit te doen?

Heb ik het recht het niet te doen?

Het vonnis van dit hof luidt:

De doodstraf.

Ze hebben het vonnis uitgesproken.

Maar ze moeten het nog bekrachtigen.

Teken dat formulier, dan ga je vrijuit. Ik regel het.

Bericht van zijn advocaat.

Hij is ter dood veroordeeld.

Ik moet naar Berlijn.

Ik ga met je mee.

Franz.

Niemand heeft hier iets aan.

Niemand.

Dit is je laatste kans om te stoppen...

met dit zinloze gedrag.

Als jij het wil... - Franz.

Vraag ik om uitstel van executie, maar het moet wel snel.

Begrijp je me?

Nu.

Ik steek mijn nek uit. Dit kan me mijn carrière kosten.

Mijn veiligheid.

Dan wordt de aanklacht ingetrokken. Als jij...

van standpunt verandert.

Ik smeek je.

De oorlog duurt niet lang meer.

Misschien...

wordt er nooit van je gevraagd dat te doen waar je zo tegen bent.

Mijn liefste.

Franz.

Besef je het dan niet?

Er is niet veel tijd meer.

God luistert niet naar je woorden, maar naar je hart.

Spreek de eed uit en denk wat jij juist acht.

Begrijp je het?

Ik hou van je.

Wat je ook doet.

Wat er ook...

komen zal.

Ik sta achter je.

Altijd.

Doe het juiste.

Nee. Laat me los.

U zei: 'Klop aan...

en de deur wordt geopend.

Vraag...

en je krijgt het.'

Je was altijd goed voor mij.

En voor mijn zoon.

En ik...

Vergeef me.

U...

U houdt meer van hem dan ik.

Geef hem de moed.

Wijsheid.

Kracht.

Eerwaarde...

Morgen gebeurt het.

Dank u, eerwaarde.

Lieve kinderen...

als moeder deze brief voorleest...

is jullie vader dood.

Door Gods genade zullen wij elkaar gauw weer zien.

Mijn lieve vrouw, en moeder...

ik kon jullie niet verlossen van het leed dat jullie voor mij doorstonden.

En nu, mijn geliefden...

vergeet niet voor mij te bidden.

Ik bid voor jullie.

Vanuit de andere wereld.

9 AUGUSTUS 1943

Wat moet ik schrijven?

Franz.

Franz.

Eens zullen we weten waar dit allemaal voor is.

Geen geheimen meer, dan weten we...

waarom...

we leven.

We komen bijeen.

We planten boomgaarden.

En velden.

We bouwen het land weer op.

Franz.

Ik zie je daar.

In de bergen.

De groei van de wereld is ten dele te danken...

aan gebeurtenissen die niet de geschiedenis ingaan.

Dat het er voor u en mij niet zo slecht voorstaat als mogelijk was geweest...

hebben wij te danken aan mensen die getrouw in het verborgene leven...

en rusten in niet bezochte graven. George Eliot

Vertaling: Richard Bovelander