Original subtitles

VAH�� Y�ZYlL

20'inci y�zy�l, gezegenimizin tarihindeki en kanl� y�zy�ld�.

Tarihin hi�bir d�neminde sava�lar bu kadar �ok hayat�n yitirilmesine...

...ve bu kadar ac�n�n �ekilmesine sebep olmam��t�.

�nsan �rk� daha karma��k bir duruma evrilirken...

...kendimiz, d�nyam�z ve evrenimiz hakk�ndaki bilgilerimiz artarken...

...son y�zy�lda insanl���n i�ine girdi�i en k�t� durumlar�n...

...ba��nda her zaman sava� yer alm��t�.

Her t�rl� �at��man�n ba��nda iki b�y�k D�nya Sava�� bulunuyordu.

1914 1918 y�llar� aras�ndaki b�y�k sava�ta...

...Fransa'n�n bat�s�nda ya�anan kanl� olaylar hala unutulmu� de�il.

Milyonlarca asker hayat�n� kaybetmi�, �o�u �l� askerin bedeni...

...sava� alan�ndan g�venli bir yere ta��namam��t�r bile.

Sava��n son y�llar�na kadar her t�rl� yeni silah ve taktik denenmi�ti.

Ama sava��n ba�ka etkileri de olmu�tu.

Rusya, Almanya ve Avusturya Macaristan aras�ndaki gerginlik...

...Balt�k Denizi'nden Karadeniz'e kadar olan b�lgeyi etkiliyordu.

Ruslar, Ermenistan'�n �ss�z b�lgelerine kadar ilerlemi�ti.

Sava� k�v�lc�m�n�n parlad��� bir ba�ka b�lge olan...

...Balkanlar'da da durum farks�zd�.

Kuzey �talya'n�n da�lar�nda da bir sava� s�r�yordu.

Sava� ayr�ca Orta Do�u'nun ��llerine de s��ram��t�.

Hatta Afrika'ya ve �in'e bile.

Denizlerdeki sava� hi� olmad��� kadar yo�undu.

1914 y�l�nda Alman donanmas�na ait gemiler Pasif�k'te ve...

...Hint Denizi'nde avlanmaya ��km��t�.

Akdeniz, Karadeniz'de ve Balt�k Denizi'nde de hareketlilik s�r�yordu.

Ama her iki taraf�n da oda��nda Kuzey Buz Denizi yer al�yordu.

�ngiliz donanmas� Alman donanmas�na ate� a�m�� ve onlar� yok etmi�ti.

Ba�ar�ya ula�malar� 1916 May�s'�n� bulmu�tu.

�ki b�y�k donanma kar�� kar��ya gelmi� ve b�y�k kay�plar ya�anm��t�.

Alman donanmas�n�n ald��� b�y�k yaran�n ard�ndan...

...teslim olanlar d���nda kurtulan olmam��t�.

1916 y�l� boyunca b�y�k sava� gemileri d���nda iki donanma birimi...

...�ne ��k�yordu.

�lki deniz may�n�yd�.

Gerek ticari, gerek sava� gemisi olsun farkl� t�rden...

...gemileri yok edebiliyordu.

�kincisiyse denizalt�yd�.

Sava��n ilk d�nemleri boyunca denizalt�lar�n hedef�nde...

...sava� gemileri vard� ve �o�u zaman ba�ar�ya ula�m��lard�.

Ama Almanlar�n da �ekindi�i gibi kullan�mlar �zellikle Atlantik'te...

...olmak �zere, olduk�a artm��t�.

191 7 ilkbahar�nda �ngiliz ticaret gemileri �yle b�y�k kay�plar...

...vermeye ba�lam��t� ki...

...�lkenin a�l�ktan k�r�lacak olmas�ndan korkmaya ba�lam��lard�.

Britanya gemi konvoylar� ve denizalt�lar� sayesinde...

...k�tl�ktan kurtulmu�tu.

Ancak di�er taraftan d��manlar� olan Almanya...

...zorlu bir k�tl�k d�neminden ge�iyordu.

Sava� ortam�ndan olumsuz y�nde en �ok etkilenenler yine siviller oluyordu.

1914 y�l�nda donanma ve hava kuvvetleri...

...sava� u�aklar�n� kullanmaya ba�lam��t�.

Ba�larda u�aklar bilgi toplamak i�in kullan�l�yordu.

Ancak �ok ge�meden u�aklar aras�nda dala�malar ba�lam�� ve �zellikle...

...bat� cephelerinde sava��n kaderi de�i�meye ba�lam��t�.

Bu ara�lar sayesinde sava�� d��manlar�n�n topraklar�na...

...hi� olmad��� kadar kolay �ekilde ta��yabileceklerini fark etmi�lerdi.

Hava sald�r�lar� ilk �nce 1915 y�l�nda �ngiltere'ye...

...zeplinler arac�l���yla yap�ld�.

Bunu uzun menzilli bombalama u�aklar� izledi.

Bu ara�lar sivilleri daha �nce hi� olmad��� kadar tehlikeye at�yordu.

Bomba u�aklar� gelece�in silah� haline gelmi�ti.

1914 1918 y�llar�ndaki sava�larda dokuz milyona yak�n hayat s�nm��t�.

Bunun d���nda 20 milyon ki�i de a�l�k, bitkinlik ve...

...�spanyol gribi gibi hastal�klar y�z�nden 1918 y�l�na kadar...

...hayat�n� kaybetmi�ti.

Bir�ok ki�i 1914 1918 y�llar� aras�nda ya�anan korku dolu...

...g�nlerde sava�� durduracak tek bir sava��n olabilece�ine inan�yordu.

1919 y�l�n�n ba�lar�nda Paris'te toplanan bar�� yanl�lar�...

...d�nya haritas�n� tekrardan �izerek uluslar� yok olmaya...

...s�r�kleyen y�k�m dolu sava�lara bir son verilmesi...

...ad�na �al��malara ba�lam��t�.

Ufukta Avrupa'y� yeni bir anla�mazl�k bekliyordu.

Huzursuz halk�n aras�ndan yeni ideolojiler ba� g�steriyordu.

Kom�nizm.

Fa�izm.

Ve Nazizm.

Bunlar, 20 y�l sonra ba� g�sterecek ve �ok daha b�y�k bir y�k�ma...

...sebebiyet verecek bir ba�ka d�nya sava��n�n temellerini...

...olu�turacak ideolojilerdi.

Bu ideolojilerin bir sonraki d�nya sava��n� �ok daha...

...y�k�c� sonu�lara sebebiyet verecek �ekilde...

...y�nlendirmesinin d���nda, geli�en teknoloji de silahlar�n...

...1914 1918 y�l�ndakilerden �ok daha �l�mc�l olmas�n� sa�lam��t�.

Silahlarda ve ileti�imde ya�anan teknolojik geli�meler...

...sava��n gidi�at�n� hem karada hem denizde hem de havada...

...bir �ncekinden daha da h�zland�rm��t�.

1939 1945 y�llar�nda k�resel anlamda daha fazla...

...�lke sava�a dahil olmu�tu.

Avrupa'da 1941 y�l�n�n ortalar�na dek sava��n kaderini...

...do�u cepheleri belirliyordu.

�ki kar��t ideoloji �l�m�ne sava�maktan �ekinmiyordu.

Moskova'n�n i�lerinden ba�layan sava�...

...Berlin'in d���na kadar ilerlemi�ti.

1940 y�l�nda bat� cephelerinde ya�ananlar...

...1938 y�l�nda Almanlar�n kazand��� zaferlerle hi� �rt��m�yordu.

Danimarka hari� Bat� Avrupa'n�n tamam�...

...Almanya'ya kar�� tek yumruk olmu�tu.

Balkanlar da bu bask�nl��a boyun e�mek istemezken...

...1941 Nisan'�nda bir ba�ka y�ld�r�m harekat� d�zenlenmi�ti.

Do�u Avrupa'y� ve Bat� Rusya'y� kapsayan b�t�n bu �lkelerde...

...direni��i hareketler ve partizan topluluklar ba� g�stermi�ti.

Rusya ve do�u m�ttef�klerinden cesaret alan bu olu�umlar...

...1939 1945 y�l�nda ger�ekle�en sava�ta bir ba�ka...

...de�i�ikli�e sebebiyet vermi�ti.

Bu s�rada da �talya kavurucu s�caklarda, ��lde zorlu...

...cephelerde sava�mak zorunda kal�yordu.

Monte Cassino �evresinde en �iddetli sava�lardan...

...biri ya�an�yordu.

Akdeniz, say�s�z donanma sava��na tan�kl�k etmi�tir.

�ngilizler her ne kadar bu sular� zorlad�ysa da, �talyanlar ve...

...Almanlar kontrol� b�rakmam��t�r.

Akdeniz'in �tesinde de Kuzey Afrika cepheleri yer al�yordu.

Burada �ngilizlerin iki bu�uk y�l s�ren uzun sava�lar� olmu�tur.

Kas�m 1942'de Fransa'n�n Kuzeybat� Afrika'ya ��karma yapmas�yla...

...Amerika Avrupa sahnesinde ilk kez rol al�yordu.

1942 1943 y�llar�nda Tunus'ta k�sa s�ren ama ac� verici bir...

...deneyimle tan��m��lard�.

Sonu� 1943 May�s'�na gelindi�inde Akdeniz'in g�ney k�y�lar�ndan...

...insanlar�n uzaklara s�r�lmesi olmu�tu.

Sonucu 1944 yaz�nda G�ney Fransa'n�n Normandiya sahillerine yap�lan...

...��karmalar olmu�tu.

Bat� m�ttef�klerinin bu ilerleyi�i Rusya'n�n da kat�l�m�yla...

...sava�� Almanlar a��s�ndan sonland�racakt�.

B�t�n bunlar�n i�inde �ok uzun s�ren iki sava� ya�anm��t�.

Biri Atlantik Cephesi'ndeydi.

Ama� Almanlar�n U Boat'lar�na kar�� Atlantik'i savunmakt�.

Stratejik bombalama harekatlar�n�n esas amac�...

...Almanlar�n sava�a olan direncini gece g�nd�z u�ra�arak k�rmakt�.

Japonlar�n Aral�k 1941'de Amerikal�lar�n Hawaii'deki...

...donanma �ss� olan Pearl Harbour'a...

...yapt�klar� sald�r�n�n ard�ndan...

...sadece Amerikal�lar� sava�a �ekmekle kalmay�p...

...Avrupa'daki sava�lardan ayr� ba�ka bir sava��n daha...

...ba�lamas�na sebep olmu�lard�.

Ayr�ca sava� 1937'den beri s�regelen gerginliklerin ard�ndan...

...Japonya ve �in aras�nda ayr� bir...

...boyutta anlam kazanmaya ba�lam��t�.

Japon birlikleri Uzak Do�u'daki �ngiliz s�m�rgelerine...

...birer birer el koymaya ba�lam��t�.

Pasif�k'teki Amerikan adalar�, Filipinler ve Hollanda...

...s�m�rgeleri de bunlara dahildi.

Sava�� neredeyse Avustralya'n�n bile kap�s�na kadar ta��m��lard�.

Sonra uzun s�ren kar�� sald�r�lar ba�lad�.

Bu sald�r�lar, Pasif�k'te Japonlar�n kontrol�ne ge�en adalar�...

...tekrar geri alabilmek amac�yla y�r�t�len ve bitmek bilmeyen...

...sava�lardan olu�uyordu.

Burma'n�n balta girmemi� ormanlar�nda ba�ka bir sava� ya�an�yordu.

Nihayetinde 1945 yaz�nda...

...m�ttef�kler Japon anakaras�na m�dahalede bulunmu�tu.

Ancak Japonlar ancak A�ustos ay�nda Nagazaki ve Hiro�ima'ya at�lan...

...atom bombalar�n�n ard�ndan teslim olmu�lard�.

Bu ya�ananlar sava�� hi� olmad��� kadar korkun� ve dram dolu...

...bir ba�ka d�neme s�r�klemi�ti.

Sava� Avrupa'dan Uzak Do�u'ya kadar bir�ok yeri y�k�p ge�mi�ti.

55 milyon hayata mal olmu�tu. Ve bir �nceki d�nya sava��n�n...

...tersine bu �lenlerin ��te ikisi sivillerden olu�uyordu.

�o�u Hitler'in toplama kamplar�nda, Stalin'in i��i kamplar�nda...

...ve Japonlar�n enterne kamplar�nda tutuluyordu.

En b�y�k yaray� Yahudiler alm��t�.

Avrupa'daki Yahudi n�fusunun yar�s�ndan fazlas�...

...sava�� sa� atlatamam��t�.

20'inci y�zy�l bu iki b�y�k d�nya sava��n�n d���nda da...

...�at��malara tan�kl�k etmi�tir.

�lkeler aras�nda konvansiyonel sava�lar ya�anm��t�r.

Y�zy�l�n ba�lar�nda Ruslar Japonlar ile...

...kar�� kar��ya gelmi� ve donanmalar� a��r bir...

...hezimete u�ra�m��t�.

Bu olaylar Japonlar�n askeri bir g�� olarak...

...y�kseli�lerinin ba�lang�c� olacakt�r.

�ki b�y�k sava��n d���nda Balkanlarda da...

...b�y�k �at��malar ya�an�yordu.

�lki T�rklerin b�lgeden ihra� edilmesine y�nelik y�r�t�len...

...�al��malardan ibaretti.

�kincisi de T�rklerden bo�alan b�lgelerin payla��lmas� y�n�ndeydi.

Ayr�ca �srail'in 25 y�l s�ren ba��ms�zl�k �abalar� sonucunda...

...Arap kom�ular�yla girdi�i sava�lar da bunlara �rnek olarak say�labilir.

Hindistan ve Pakistan da irili ufakl� birka� sava�a girmi�tir.

Ayr�ca 80'lerde lrak ve �ran da...

...b�lgede birbirlerine di�lerini g�stermi�ti.

Bu y�zy�l i�inde ya�anan sava�lar�n b�y�k bir �o�unlu�u gibi...

...insanlar�n topraklar�n� korumak i�in verdi�i m�cadelelerden biri...

...tekrar ya�an�yordu.

�kinci D�nya Sava��'n�n ard�ndan kolonilerin ba��ms�zl���n�...

...ilan etmeye ba�lamas� bu �rnekleri �o�alt�yordu.

Frans�zlar Endonezya �in b�lgesinde ummad�klar� �at��malara giriyordu.

�ngilizler Malezya'da uzun s�ren sava�larla u�ra�m��t�.

Mozambik ve Angola'y� uzun y�llar...

...elinde tutmak i�in sava�an Portekiz de ayn� kaderi payla��yordu.

Ama bu d�nemde sald�r� alt�nda olanlar sadece bat�l� �lkeler de�ildi.

1956'da Macar Ayaklanmas�, b�lgedeki Sovyet bask�s�n�n k�r�lmas�...

...i�in ba�lat�lm�� en �nemli hareketlerden biriydi.

Ayr�ca 80'ler boyunca Afganistan'daki m�cahitler Sovyet boyunduru�una...

...kar�� m�cadele vermi�ti. Ve neticesinde onlar�...

...topraklar�ndan g�ndermi�lerdi.

Uluslar tarih boyunca i� sava�larla kar�� kar��ya kalm��t�r.

20'inci y�zy�l, sava��n her t�rl�s�ne ac� i�inde tan�kl�k etmi�...

...bir d�nemin ad�yd�.

Rus i� sava�� �ok fazla dile getirilmeyen bir olayd�.

Ve bir ileri bir geri giderek uzun y�llar s�rm��t�.

Ayn� �ekilde �spanyol i� sava�lar� da.

Etkileri modern silahlara sahip Almanlardan, �talyanlardan ve...

...Ruslardan bile b�y�k olmu�tu.

20'li y�larda �in de i� sava�tan mustarip bir �lkeydi.

Kom�nistlerin 1949 y�l�nda Chiang Kai Shek'i koltu�undan...

...indirmesiyle bu i� sava�lar bir son bulabilmi�ti.

1950'lerde K�ba'da da i� sava� ya�an�yordu.

Bu da Fidel Castro'nun Batista'y� indirmesiyle son bulmu�tu.

60'lar�n sonunda Nijerya'da �at��an kabileler...

...federal g��ler ve Biafra'dan ayr�lan eyaletler aras�nda...

...d�rt y�l s�ren kanl� bir i� sava�a sebebiyet vermi�ti.

Son 20 y�l, tarihin g�r�p g�rebilece�i en kanl� iki...

...i� sava�a tan�kl�k etmi�tir.

Ve bir taraf tam anlam�yla zafer ilan etmeden bitecek...

...t�rden de�illerdi.

L�bnan, Beyrut'ta, bu i� sava�lardan biri ya�an�yordu.

Sovyetler Birli�i'nden ayr�lan baz� cumhuriyetler de...

...i� sava�tan nasibini alm��t�.

Eski Yugoslavya da vah�et dolu i� sava�lara tan�kl�k etmi�tir.

Bir ba�ka b�y�k sorun da ter�rizmdi.

Sonu�lar� hepsinden ac�yd�.

1972 y�l�ndan beri ellerinde tuttuklar� topraklardan...

...vaz ge�meleri i�in Araplar �srail'e ter�rist propagandalarda bulunuyordu.

lRA, �ngilizleri �nlerindeki en b�y�k engel olarak g�r�yordu ve...

...adada birlikteli�in tekrar sa�lanmas� i�in tek ��z�m�n...

...silahlar ve bombalardan ge�ti�ini savunuyorlard�.

Di�erleri gibi �talya'daki K�z�l Tugaylar da 70'li y�llarda...

...ideolojik sebeplerden �t�r� deh�et sa�maya devam ediyordu.

Hepsinin yan�nda ba�ka bir �e�it ter�rizm de...

...kendini g�stermeye ba�lam��t�. �zellikle Orta Amerika'da.

Kontrol uyu�turucu baronlar�n�n elindeydi.

Ama�lar� h�k�metlerin, i�lerine engel olmalar�n� engellemekti.

20'inci y�zy�l sava� anlay���n�n son �ekli...

...iki taraf�n meydanda kar�� kar��ya gelmesiyle yap�lan bir...

...�at��madan ibaret de�ildi.

�o�u �lke ordular�n� haz�rlamak i�in 40 y�l� a�k�n s�re harcam��t�.

So�uk Sava�, �kinci D�nya Sava��'n�n bitiminin hemen akabinde ba�lam��t�.

Ve sonucunda Avrupa, silahlanm�� iki kutba ayr�lm��t�.

NATO ve Var�ova Pakt�.

1989'un sonunda Do�u ve Bat� Almanya'y� ay�ran s�n�r...

...ortadan kalkana kadar so�uk sava� devam etmi�ti.

Birle�mi� Milletler bu t�r �at��malar� art�k ba�lamadan �nlemek niyetindeydi.

Kuzey Kore 1950 y�l�nda g�ney kom�usunu istila etti�inde...

...�o�unlu�u Amerikal�lardan olu�an bir Birle�mi� Milletler g�c�...

...G�ney Kore'yi tamamen yok olmaktan son anda kurtarm��t�.

Bar���n sa�lanmas� i�in tam �� y�l sava��lm��t�.

Ayn� �ekilde lrak'�n Kuveyt'i 1990 y�l�nda i�gal etmesi sonucunda...

...yine Amerikal�lar�n komuta eti�i b�y�k bir Birle�mi� Milletler...

...g�c� lrakl�lar� b�lgeden def etmi�ti.

Birle�mi� Milletler 'in ba�l�ca g�revi bar��� sa�lamakt�.

Y�llar i�inde mavi bereli askerler d�nyan�n sorunlu b�lgelerinde...

...kolayca tan�nan simalar olmu�tu.

Yak�n zamanda Birle�mi� Milletler askerleri Somali'de...

...bir insanl�k dram�n�n �n�ne ge�meye �al���yordu.

Yugoslavya yiyecek yard�m� al�p tutsaklar�n� b�rak�yordu.

Bu olaylar bar�� sa�lama s�recinin en zor safhalar�yd� ku�kusuz.

Ama Birle�mi� Milletler' in i�ini yapabilmesi i�in bu gerekliydi.

20'inci y�zy�l sava� alan�ndaki ilk teknolojik yenilik...

...i�ten yanmal� motorlard�.

40'larda otomobiller yayg�nla�m��t�.

Ama ordular hala �o�unlukla atlara ve yayan askerlere g�veniyordu.

100 y�l �nceki Napolyon tarz� ordulardan vaz ge�meler zor gibiydi.

Tek b�y�k fark uzun mesafeli yolculuklar�n...

...demiryolu ile yap�lmas�yd�.

Bu sayede ordular h�zla konu�land�r�l�yordu.

40'lardaki kara silahlar� 1840'lardekilerden olduk�a farkl�yd�.

Makineli t�fekler ve piyade t�fekleri �ok daha �l�mc�ld�.

Havan toplar� �ok daha b�y�k bir ate� g�c�ne sahipti ve...

...a��zdan doldurulmal� eski tip toplara g�re etrafa...

...�ok daha fazla �arapnel ve dolay�s�yla �l�m sa�abiliyordu.

Ge�ti�imiz y�zy�lda sadece atl� s�variler tarzlar�n� ve silahlar�n�...

...�ok fazla de�i�tirmemi�tir.

Ordular�n en �ok kulland��� ate� g�c� 1914'te hendeklerde...

...kullan�lan silahlard�.

Bu durum yeni silah t�rlerinin ortaya ��kmas�na sebep olmu�tu.

S���naklara ve hendeklere daha y�k�c� hasar verebilen...

...�zel toplar �retilmi�ti.

El bombalar� son y�zy�lda b�y�k bir de�i�im ge�irmi�ti.

Alev silahlar� da ayn� �ekildeydi.

Hendekleri ve siperleri a�abilmek i�in 1916'da tanklar geli�tirildi.

H�z ve mekanik g�venilirlikten yoksun olan bu sava� makineleri...

...ba�larda sava� alan�n�n kaderini de�i�tirecek gibi...

...g�r�nmemi� olsalar da...

...ileriki zamanlarda kader de�i�tirebilen �nemli bir...

...sava� unsuru haline geleceklerdi.

1936'da i�ten yanmal� motorlar ordularda kullan�lmaya ba�land� ve...

...sava�lar daha da h�z kazand�.

Almanlar sava�lar s�resince panzerlerine b�y�k g�ven duyuyordu.

Tanklar sava�lara h�z katt�k�a...

...s�recin h�zlanmas� ad�na da b�y�k katk�larda bulunuyordu.

Tanklar�n geli�imi anti tank silahlar�n�n geli�imini de...

...beraberinde getirmi�...

...ve bunlar� elle kullan�labilen anti tank silahlar� ve...

...geri tepmesiz t�feklerin geli�imi izlemi�tir.

Mekanize sava� meydanlar�n�...

...kendili�inden iti�li silahlar kaplam��t�.

Bu z�rhl� birlikleri y�netmek i�in de...

... z�rhl� personel ta��y�c�lar geli�tirilmi�ti.

Piyade silahlar� da ayr�ca daha haf�f �retilmeye ba�lanm��t�.

1945'e kadar bu geli�im s�reci ivmeli �ekilde devam etmi�tir.

Yeni nesil haf�f otomatik silahlar sava� sahnesindeki yerini alm��t�.

1914 1918'deki daha g�venilir ve daha az tak�lan modellerine kadar...

...giderek geli�tirilmi�lerdir.

Haf�f makineli t�fekler de yak�n mesafeli �at��malarda...

...s�k�a kullan�lan silahlar olmu�tur.

Havan toplar� da s���nak ve hendekleri a�mak i�in s�k�a kullan�l�yordu.

Standart toplar da hala kolay ta��nabilen ve g�venilir...

Yeni bir top�u birimi olan �oklu roketatarlar ortaya ��km��t�.

G�n�m�zde dahi kullan�lmaya devam ediliyorlar.

Mekanize sava� meydan� insanlar� 1945'ten beri farkl� d���nmeye zorluyor.

�zellikle NATO ve Var�ova Pakt�'nda.

Haz�r. Ate�!

Ate�li silahlar�n hakim oldu�u sava� alanlar�ndan sonuncusu...

...Orta Do�u'dakilerdir. Ve 1991'e kadar bat�l�lar...

...tanklar�n� burada kullanma �ans� bulamam��t�r.

Anti tank silahlar� i�in 1945'ten bu yana en b�y�k de�i�im...

...g�d�ml� f�zelere kavu�mu� olmalar�d�r.

Bu de�i�im 60'larda ba�lam��t�r.

Amerikan ve Rus anti tank silahlar�ndaki geli�im sayesinde...

...menzilleri 3000 4000 metreye kadar ��km��t�r.

�leti�im teknolojileri de geli�mi�ti.

Semafor ve helyograf gibi aletler...

...1900'lerde s�k�a kullan�l�yordu.

Birinci D�nya Sava��'nda ilkel say�labilecek telsizler kullan�lm��t�.

Ama 1914 1918'de en s�k kullan�lan haberle�me cihaz� saha telefonlar�yd�.

Ama kablolar� yang�n ��karma riski ta��yordu.

1939 1945 y�llar� aras�nda...

...sava� telsizleri kullan�lmaya ba�lanm��t�.

�nce z�rhl� ara�lar, sonra da piyadeler i�in kullan�l�yordu.

G�n�m�z telsizleri daha i�levseldir.

Karargahlarda bilgisayar sistemleri, faks ve hatta uydular kullan�l�yor.

��phesiz en b�y�k yenilikleri havac�l�k alan�nda ger�ekle�mi�ti.

AWACS hava ara�lar�.

Donanmalar da son y�zy�lda g�zle g�r�l�r de�i�iklikler ya�am��t�.

Y�zy�l�n d�n�m�nde, �� ana kategoride gemi kullan�lmaya ba�lanm��t�.

Sava� gemileri, ki donanman�n bel kemi�i olan gemilerdi.

Ve kruvaz�rler.

Bunlar da sava� gemilerini torpido ve destroyerlerden koruyorlard�.

Kruvaz�rler donanman�n g�z�yd�.

Ama yine de onlar da tehdit alt�nda olabiliyordu.

�lki deniz may�nlar�.

Bunlar 19'uncu y�zy�lda geli�tirilmi�lerdi.

Di�eriyse denizalt�lar.

Denizin alt�ndan giden gemiler yeni bir �ey de�ildi.

Ama ilk modern denizalt�...

...Amerikan John Holland taraf�ndan geli�tirilmi�ti ve...

...1900 y�l�nda Amerikan donanmas�na hizmet etmeye ba�lam��t�.

1914'te denizalt�lar sava� alanlar�n�n etkili unsurlar�ndan olmu�tu.

1914'te baz� sava� gemileri u�aklar ta��yordu.

Ama� ufku g�rebilmekti. Ama 1918'de �ngilizler...

...bir sava� gemisini u�ak gemisine �evirmi�ti.

Birden fazla u�ak ta��yabiliyor ve donanmayla ayn� h�zda yol alabiliyordu.

1914 1918 y�llar� aras�nda donanmada ya�anan bir di�er yenilikse yak�tt�.

�ncesinde sava� gemileri �o�unlukla k�m�rle �al���yordu.

Bunun bir�ok dezavantaj� vard�.

��kard�klar� kara duman ve isin yan�nda...

...uzaklarda, a��k sularda gemilere k�m�r sa�layan...

...y�zen istasyonlar kurulmas� gerekiyordu.

1914'te �ran K�rfezi'nde gemilerin s�v� yak�t kullanmas�yla...

...bir�ok gemi bu yak�t t�r�ne ge�meye ba�lam��t�.

Daha temiz, daha kolay sa�lanabilen ve �ok daha verimliydi.

1939'da sava� kendini g�sterdi�inde...

...bir�ok donanmac� 1914 1918 y�l�nda...

...ya�ananlar�n tekrarlanaca��n� d���n�yordu.

May�nlar daha �nemli bir rol sahibi olmu�tu.

May�nlar�n kendileri de karma��k bir yap�ya kavu�mu�tu.

1945'te eski klasik tarzdakilerin yan�nda, geminin yayd��� manyetik...

...alana duyarl� may�nlar da geli�tirilmi�ti.

Geminin sesinden ve hatta denizde b�rakt��� izden bile etkileniyorlard�.

Denizalt�lar 1914 1918 y�llar�ndaki sava�takinden...

...daha �nemli bir role b�r�nm��t�.

En b�y�k dezavantaj� suyun alt�nda av�na yeti�emeyecek kadar...

...yava� ilerliyor olmas�yd�.

Ve kendini �arj etmesi i�in su y�zeyine ��kmas� gerekiyordu.

��nk� suyun alt�nda elektrik g�c� kullan�yorlard�.

Sava��n sonlar�na do�ru Almanlar bu sorunlar�n �stesinden gelmi�ti.

Ancak sava��n kaderini de�i�tirmekte biraz ge� kalm��lard�.

Anti denizalt� sistemleri de kendini g�stermeye ba�lam��t�.

Radarlar ve sonarlar denizin alt�ndaki ara�lar� tespit ediyordu.

Onlara verdikleri hasar eskisinden daha �l�mc�l bir hal alm��t�.

Hava kuvvetleri karadaki ve denizdeki sava�a en �ok etki eden unsur olmu�tu.

D��man sahillerinin menziline giren gemiler...

...tehlike alt�ndayd� ama �zerlerinde bir�ok u�aksavar silah bulunuyordu.

U�ak gemilerinin sava�� domine etmesi sava��n ortalar�n� bulmu�tur.

Uzun menzillere birbiri ard�na u�ak g�nderebilme yetenekleri vard�.

Sava� gemilerinin �nemi azal�yor ve...

...tek ama�lar� u�ak gemilerinin zarar g�rmesini...

...engellemek oluyordu.

1980'lere kadar sava� gemileri k�y� bombard�man� sa�lamalar� a��s�ndan...

...�nemlerini geri kazanamam��t�.

�kinci D�nya Sava��'nda donanmalarda ya�anan bir di�er geli�me de...

...kara deniz ara�lar�n�n ta��nmas�yd�.

Sava��n �o�u k�sm�nda ��karmalar yap�l�yordu.

Ama b�yle olmas�na kar��n hi�bir ulus yetkin ��karma...

...ara�lar�na sahip de�ildi.

1945'te bat� uluslar� y�ksek miktarda kara deniz arac� �retmi�ti.

1945'ten bu yana ya�anan en b�y�k geli�me de gemilerin kulland���...

...denizden karaya f�zeleriydi.

Anti gemi f�zeleri de u�aklardan, helikopterlerden ve...

...denizalt�lardan ate�lenebiliyor ve b�y�k bir y�k�ma sebep oluyorlard�.

Karadan havaya f�zeler hem d��man hava ara�lar� hem de...

...f�zeleri elimine etmek i�in kullan�l�yordu.

Bu f�zelerden kurtulmak i�in elektronik geli�meler de ya�anm��t�.

F�zelerin y�n�n� �a��rtmak, onlar� daha ate�lenmeden devre d���...

...b�rakmak ve havada imha olmalar�n� sa�lamak bunlardan birka��yd�.

Baz� b�y�k sava� gemileri farkl� ama�lar i�in tasarlanm��t�.

Bunlar n�kleerdi.

Bunlardan ilki USS Longbeach'di ve 1961 y�l�nda suya indirilmi�ti.

N�kleer g�� en �ok denizalt�larda kullan�l�yordu.

Bunlar�n iki �e�idi vard�. SSBN N�kleer Balistik Denizalt�lar.

Ve Hunter killer SSN.

N�kleer denizalt�lar geleneksel dizel elektrik motorlu...

...denizalt�lardan g�zle g�r�l�r �ekilde daha h�zl�yd�.

G�n�m�zde bile hala kullan�l�rlar ve menzilleri 10 kat daha fazlad�r.

20'inci y�zy�lda ya�anan en b�y�k geli�melerden biri de...

...havadan daha a��r cisimlerin u�urulabilmesi ad�na ya�anm��t�r.

S�cak hava balonlar� 18'inci y�zy�l�n sonlar�nda geli�tirilmi�ti fakat...

...i�ten yanmal� motorlar bu balonlara iti� g�c� sa�lam��t�.

Wright karde�lerin Aral�k 1903 y�l�ndaki destans� u�u� denemesinden sonra...

...bildi�imiz anlamdaki u�aklar �ekillenmeye ba�lam��t�.

U�aklardaki ordusal potansiyel k�sa s�rede fark edilmi�ti.

Ve 1910'da bu ara�lar� kullanmaya ba�lam��t�.

Zeplinlerinse hala u�aklara g�re menzil anlam�nda �st�nl��� vard�.

1914'te sava� u�aklar� hala ilkel bir haldeydi.

K�r�lgan ah�ap g�vdeli, silahs�z ve saatte 130 kilometreden h�zl�...

...u�amama gibi sorunlar� vard�.

H�zlar� sava� s�resince g�zle g�r�l�r �ekilde artmam��t� belki.

1918 y�l�nda sava� u�aklar� saatte 220 kilometreden h�zl� u�am�yordu.

Ama yine de sava� u�aklar�na g�klerde �ok �nemli...

...roller verilmeye h�zla devam ediliyordu.

Bunlardan ilki ''Fighter'lard�.

Di�erleri de foto�raf �ekmek amac�yla kullan�lanlard�.

Bombard�man u�aklar� da kullan�lmaya ba�lanm��t�.

Ve havada �nemli bir yer tutuyorlard�.

1950'de, stratejik bombard�manlar zeplinler ile yap�l�yordu.

��nk� menzilleri u�aklardan fazlayd�.

�ki y�l sonra Alman bombac�lar� Britanya'ya sald�r�yordu.

�talyan u�aklar� Avusturya'ya bomba ya�d�rmak i�in havalan�yordu.

�ngiliz ve Frans�z u�aklar� Almanya'y� bombal�yordu.

Sava�tan sonra u�aklar�n kullan�m� artmaya devam ediyordu.

Charles Lindberg gibi pilotlar destans� u�u�lar� ile...

...d�nya �ap�nda �ne kavu�mu�tu.

Bunlarla birlikte d�nya �ap�nda hava yollar� a��lm��t�.

Bu zamana kadar zeplinler g�klerin hakimi olarak kabul g�r�rd�.

Ama 1931'de �ngiliz R101'in kaza yapmas� ve...

...1937'deki Hindenburg facias�yla...

...bu hava ta��mac�l��� �ekline olan g�ven azalmaya ba�lam��t�.

H�z da aranan bir �zellikti.

Deniz u�aklar� i�in her y�l yar��lar d�zenleniyordu.

1931'de �ngiliz u�a�� S6B saatte 547 kilometre h�za ula�m��t�.

Yar��lar i�in kullan�lan bu tasar�mlar daha da geli�tirilerek...

...�kinci D�nya Sava��'ndaki tek ki�inin u�urabildi�i u�ak modeller...

...�retilmeye ba�lanm��t�.

Bu u�aklar�n kendini g�stermesiyle birlikte...

...radar sistemleri de geli�tirilmeye ba�lanm��t� ve bu sayede...

...bombard�man u�aklar�n�n g�zden ka�arak hava sahalar�na...

...s�zmalar� �nceden bilinebilir olmu�tu.

Bu y�zden �ngiliz ve Alman u�aklar� �o�unlukla...

...gece operasyonlar� d�zenliyordu.

Di�er yandan Amerikal�lar, a��r bombard�man u�aklar�n�n...

...g�nd�z operasyon d�zenlemeleri gerekti�ine inan�yordu.

Ama� daha isabetli olmalar�yd�.

1944 y�l�nda uzun menzilli sava� u�aklar�n�n ortaya ��kmas�yla...

...a��r bombard�man u�aklar� a��r kay�plar vermekten kurtulamam��t�.

1944 y�l�n�n ortalar�nda ilk jet u�aklar� �retildi.

Ancak ilk h�zl� hava arac� bir jet de�il, roket motorluydu.

Alman ME163 Comet.

Yakla��k azami h�z� satte 965 kilometreydi.

Almanlar roketleri daha geni� kullan�m alanlar�nda tercih ediyordu.

�ki �e�it hava arac� 1944 y�l�n�n yaz�nda kullan�lmaya ba�lanm��t�.

�lki V1 insans�z u�a��yd�.

�kincisi de V2 roketiydi.

�kinci D�nya Sava��'ndaki bir di�er geli�me de helikopterlerdi.

Sava� s�resince denenen dikey havalanma y�ntemi...

...yap�lan testlerde ortaya ba�ar�l� sonu�lar ��kar�yordu.

Ama baz� eksikleri de vard�.

Ger�ek anlamdaki helikopterleri sava� s�resince...

...Almanlar ve Amerikal�lar �retti. Ama rolleri s�n�rl�yd�.

Vietnam ve Kore sava��na kadar helikopterler...

...g�n�m�zde bildi�imiz anlamda...

...etkin bir rol oynayamam��t�.

50'lerin sonlar�na do�ru hava sava�lar�nda pistonlu...

...motora sahip u�aklar�n yerini jet u�aklar� alm��t�.

�ki jet u�a�� aras�ndaki ilk it dala�� Kore sava��nda ger�ekle�mi�tir.

O zamandan beri havadan havaya f�zeler bu u�aklar�n ba�l�ca...

...cephanesi olmu�tur.

Bunlar genelde �s�ya duyarl�d�r ve u�aklar�n egzoz duman�n� takip ederler.

Havadan karaya silahlar da ayr�ca giderek karma��kla��yordu.

60'lar�n sonlar�nda Amerikal�lar Kuzey Vietnam'daki k�pr�lere...

...sald�rmak i�in ak�ll� f�zeler kullanm��t�r ve...

...karma��k sonu�lar alm��t�r.

1991 y�l�nda K�rfez Sava��'nda bu bombalar�n...

...isabetlili�i ilk kez dikkat �ekmeye ba�lam��t�r.

Sava� u�aklar� �� ana geli�me ya�am��t�r.

�lki dikey olarak havalanabilme kabiliyeti kazanmalar�.

�kincisi sal�nabilen kanatlara sahip olabilmeleriydi.

Bu kanatlar, her t�rl� ko�ulda en iyi performans� verebilmelerini sa�l�yordu.

Di�eri de g�r�nmezlik yetene�i.

Bu sayede u�aklar radarlarda g�r�nmez olmu�lard�.

Ge�ti�imiz y�zy�l i�inde ya�anan bunca inan�lmaz geli�meye kar��n...

...�� kategori hepsinin i�inde �ne ��k�yordu.

Kimyasal, biyolojik ve n�kleer geli�meler.

Ate�!

�lk kimyasal silahlar sava� sahnesine 1914 1918 y�llar� aras�nda ��km��t�.

Hardal gaz� ve klorin iki taraf�a da s�k�a kullan�l�yordu ve...

...y�ksek say�da kayba sebebiyet veriyordu.

�kinci D�nya Sava��'nda misilleme ama�l� kullan�lmam��lard�.

Ama sonras�nra Vietnam'�n ormanlar�nda ve Orta Do�u'da lrak'ta kullan�ld�lar.

Biyolojik silahlar, hastal�k yayan mikroorganizmalardan �retiliyordu.

Sava�larda hi�bir zaman kullan�lmad�lar.

Ancak yine de varlar.

�kinci D�nya Sava�� s�ras�nda �sko�lar�n biyolojik silah denemesi...

...yapt��� b�lgeler bug�n bile ya�amaya elveri�li de�ildir.

N�kleer silahlar�n g�c� 45 y�ll�k So�uk Sava�'�n kaderini belirlemi�tir.

Her iki taraf da n�kleer silahlar�yla g�vde g�sterisi yapar olmu�tu.

Ama so�uk sava��n bitimi bu tehdidi ortadan kald�rmam��t�.

Bug�n bile bir�ok ulusun n�kleer silah� vard�r.

Y�zy�l�n son on y�l�nda...

...yeni bir �e�it sava�a tan�kl�k etmi�tir.

�evresel sava�. Gelecek i�in b�y�k bir potansiyele sahipti.

Teknoloji bu y�zy�lda sava�lar�n �ehresini de�i�tirmi�tir.

Kim bilir sonraki y�zy�lda neler ya�anacak?