Original subtitles

Auschwitz is geen concentratiekamp.

Auschwitz is een concentratiecomplex.

Het bestaat uit meerdere terreinen en beslaat duizenden hectaren.

Drie kilometer van kamp Auschwitz I, het concentratiekamp, liggen...

Auschwitz II-Birkenau, een concentratiekamp...

maar ook en bovenal een vernietigingskamp...

de Rajsko-laboratoria, het summum van biologisch en medisch onderzoek...

de wapenfabriek Union Werke...

en andere fabrieken van de Duitse topbedrijven...

Siemens, DAW en Krupp.

En zeven kilometer verderop lag kamp Auschwitz III-Monowitz...

dat arbeiders leverde aan Buna...

de fabriek van IG Farben, Duitslands grootste petrochemische concern.

Het complex omvat verder zo'n 40 subkampen...

landbouwbedrijven en Kommando's, die buiten deze satellietfoto liggen.

Het naziproject van Auschwitz is gebaseerd op vier activiteiten:

het bijeenbrengen van mensen, vernietiging...

industrie en wetenschap.

Deze beschrijvingen van Auschwitz I en Rajsko door Marc Klein...

Suzanne Birnbaum en Robert Lévy van Auschwitz II-Birkenau...

en door Robert Waitz van Auschwitz III-Monowitz...

zijn alle opgeschreven na hun terugkeer uit gevangenschap.

Het feit dat hun ervaringen en hun verhalen kort op elkaar volgden...

maakt dat deze getuigenissen uniek zijn. We beleven Auschwitz van nabij...

en ook hen die er omkwamen.

Auschwitz: de eerste getuigenverklaringen

In oktober 1943 rijden we vanuit Drancy in afgesloten wagons.

90 tot 100 mensen zitten bij elkaar gepropt met voldoende proviand.

Er zijn twee ziekenwagons met matrassen op de vloer...

waarin ouderen zitten, mensen die herstellen van tyfus of longontsteking...

zwangere vrouwen, vrouwen met baby's...

en negen krankzinnige vrouwen uit psychiatrische inrichtingen...

die onophoudelijk gillen.

Bij ons zat een gezin uit de Elzas.

De vader en moeder waren tenminste 80 of 85 jaar...

en konden hun benen de hele reis niet strekken, zo dicht zaten we op elkaar.

De reis was bijzonder oncomfortabel.

Deze reis was zo vreselijk dat we wilden aankomen, waar dan ook...

als het maar zo snel mogelijk was.

Ik kreeg de leiding over een van de drie ziekenwagons.

Het enige verschil waren de paar matrassen...

de waterreservoirs die we op stations mochten vullen...

en een voorraad medicijnen.

Schone doeken voor de baby's zijn er niet en alleen ongekookt, koud water.

Tijdens een stop probeer ik voor een oude man een cardiotonicum te krijgen.

Een Duitse onderofficier zegt me: Laat maar, hij legt toch snel het loodje.

Na 60 uur..

Komt ons transport, dat op 2 september 1943 vertrok, tot stilstand.

Gillende SS'ers openen de veewagens met hun vracht...

van verwarde oude mannen, bange vrouwen, huilende kinderen.

We klimmen uit de wagons en worden op een perron geduwd...

waar we twintig centimeter wegzakken in de modder.

Mannen daar vrouwen daar, in rijen van vijf.

Jullie bagage leggen jullie in stapels op het perron.

We doen wat ze zeggen.

800 meter verderop zien we een kamp: barakken omringd met prikkeldraad.

In een drafje komen er 50 stakkers aan in rare blauwwit gestreepte kleren.

Gretig gaan ze naar onze bagage en dragen alles weg.

Ze maken de wagons leeg en gaan op zoek naar voedsel.

Ze riskeren klappen van de SS als ze gepakt worden.

Overal om ons heen staan SS'ers met hun mitrailleurs in de aanslag.

De SS'ers schreeuwen en slaan de laatkomers met stokken...

en ook mensen die iets willen houden: eten, een deken, een handtas.

Langzaam lopen de gevangenen naar het eind van het perron.

In het midden staan twee SS'ers. Een van hen is een dokter.

Met duim of knuppel stuurt hij de gevangenen naar rechts of links.

Zo ontstaan er aan de uiteindes van het perron twee rijen.

Rangeerstation Jodenlaadperron

laadperron in gebruik vanaf mei 1944

Ik werd aan een van de twee groepen toegewezen.

Een SS'er zei iets en op ruwe wijze werd ik naar de andere groep gestuurd.

Pas veel later besefte ik dat ik aan de dood was ontsnapt.

De selectie op het perron werd gedaan zonder onderzoek of vragen te stellen.

Het gebeurde gehaast en willekeurig, tot vermaak van de SS-dokter.

Vrouwen, kinderen, ouderen vanaf 50 jaar en zieken gaan naar rechts.

Vrouwen snikken als ze gescheiden worden van hun mannen.

Moeders en kleine kinderen worden niet gescheiden.

Alleen kinderen vanaf zestien worden meegenomen om te werken.

Zieken en zwakken zijn bezorgd: ze kunnen niet lopen.

Ze worden op hun gemak gesteld.

In de linkerrij staan mannen van 20 tot 45, die er nog redelijk sterk uitzien.

Ook sommige jonge vrouwen komen in deze rij.

Ze worden te voet naar het naburige kamp geleid.

De rij komt in beweging.

We komen langzaam vooruit. Vijf aan vijf, wadend door de modder.

In militaire looppas komen we na een half uur aan bij de ingang van het kamp.

Het ziet er immens uit, afschrikwekkend, ijskoud.

Mijn groep bestond uit ongeveer 200 mannen...

jonge mannen of mannen die gezond leken.

We liepen naar Auschwitz I, vier kilometer van de plek van aankomst.

De mannen uit mijn transport gaan naar Monitz.

Opeengepakt staan ze in vrachtwagens die snel rijden.

Na ongeveer acht kilometer zijn ze bij het kamp.

Ze passeren de wachters en rijden door het prikkeldraadhek.

Auschwitz III-Monowitz volledig afgebroken, model

Vanuit geheel bezet Europa, Noorwegen, Nederland, België...

Frankrijk, Italië, Joegoslavië, Griekenland, Tsjecho-Slowakije...

Hongarije, Polen en Rusland, kwamen de transporten.

De meerderheid ging niet naar het kamp, maar meteen naar de gaskamer.

Om het kamp te ontlasten, gingen er transporten naar andere kampen:

Oranienburg, Flossenburg, Mauthausen, Ravensbrück, Bergen-Belsen.

Sommige speciaal geselecteerde slachtoffers gingen naar Natzweiler.

We dachten dat Natzweiler een werkkamp was.

Vanaf toen wisten we dat zij die van Birkenau naar Natzweiler gingen...

als proefkonijnen dienden...

om lichaamsdelen te leveren aan het Anatomisch Instituut van Straatsburg.

Toen ik in Auschwitz I aankwam, was de indruk verrassend.

Het was een ontzettend schoon gezamenlijk wooncomplex.

Het Stammlager bestond uit 28 huizenblokken met dakpannen...

in drie rijen, die gescheiden werden door straten van kapotte stenen.

Het geheel, een rechthoek van ongeveer 800 bij 400 meter..

Werd omringd door een betonnen muur die zelf omgeven was...

door prikkeldraadhekken die onder hoge spanning stonden.

Op een bepaalde afstand van elkaar stonden ontzagwekkende wachttorens...

waarop SS-wachters stonden met machinegeweren.

Elk blok had een kelder een parterre, een eerste verdieping en een zolder.

In de parterre waren kleine slaapzalen voor begunstigde gevangenen...

toiletten en ruime, goed uitgeruste badkamers met een groot aantal kranen.

De slaapzalen op de eerste verdieping boden aan 1000 gevangenen onderdak.

De bedden waren als die in Duitse legerbarakken.

Ze bestonden uit een houten raamwerk met drie stapelbedden.

Elk bed had een matras, twee dekens en in bevoorrechte Kommando's...

hadden ze zelfs een of twee lakens.

In normale periodes had elke gevangene een eigen bed...

wat in een concentratiekamp een bijzondere gunst is.

Het bed schoonhouden en opmaken als we opstonden...

was een grote zorg voor ons gevangenen.

Als er een slecht opgemaakt bed werd aangetroffen door de Blocktührer...

of door de leidinghebbende gevangene, was de fysieke straf niet mild...

of iemand ging naar een slecht Kommando met vaak fatale gevolgen.

Stilte in het blok

voorzichtig hoge spanning, levensgevaar.

Naast de eigenlijke woonblokken...

had nog een aantal andere gebouwen speciale ruimtes.

Blok 24 had op de parterre een oefenruimte voor het orkest...

en op de eerste verdieping slaapkamers voor de prostituees.

In blok 25 was een kampwinkel en ironisch genoeg...

zetelde aan dezelfde overloop de Politische Abteilung, de kamp-Gestapo.

Blok 11 was de kampgevangenis met ruimte voor meer dan 1000 mensen.

Tussen blok 10 en blok 11 lag een strikt verboden kleine binnenplaats...

waarin de zwarte muur gebruikt werd voor executies.

Blok 10 werd een tijdlang gebruikt om vrouwen te isoleren...

op wie medische experimenten werden uitgevoerd.

Later zaten er ruim 1000 Hongaarse zigeuners in, ook geïsoleerd.

Nadat zij vernietigd waren, werd het blok een quarantaineblok.

Ten slotte waren er de enorme gebouwen die tot de nok gevuld waren...

met talloze eigendommen die afgepakt waren van gevangenen...

die vanaf 1941 in Auschwitz terechtgekomen waren.

In het kampjargon noemde men deze massa's spullen Canada.

Kamp Birkenau was in 1942 gebouwd door Russische krijgsgevangenen.

Ze begonnen met 12.500, maar hun aantal slonk razendsnel naar 150.

Het lag twee kilometer van het kamp Auschwitz...

dat zelf bij het stadje Auschwitz lag, Oswiecim in het Pools.

Het kamp was omringd met rivieren en lag in moerasland...

zodat er voortdurend malaria heerste.

Birkenau was het centrum van zo'n 30 andere kampen in Polen...

en leverde arbeiders voor kolenmijnen als Janina, Jaworzno en Jawiszowice...

en voor oorlogsfabrieken als Gleiwitz, DAW, Siemens en Buna.

Birkenau kreeg uit deze kampen gevangenen die niet konden werken...

en zorgde ervoor dat ze voor altijd zouden verdwijnen.

Birkenau heette Auschwitz II of Arbeitslager Birkenau bei Neubrunn.

Het kamp bestond uit meerdere groepen constructies.

Het vrouwen kamp...

het quarantainekamp...

het Tsjechenkamp...

het mannenkamp, het zigeunerkamp...

het grote ziekenhuis, Canada...

de ontsmettingssauna...

en de gaskamers en crematoria.

Overblijfselen van crematorium II

overblijfselen van crematorium III

De barakken voor 500 tot 600 man waren vaak paardenstallen.

Er waren drie rijen stapelbedden.

Soms lagen er matrassen met zaagsel erin en bijna altijd waren er dekens.

Fabriek en model Auschwitz-Monowitz

Het kamp Monowitz of Auschwitz III is gebouwd in 1942.

Het werd toegevoegd aan de fabriek Buna-Monowitz van IG Farben...

waar synthetisch rubber of Buna geproduceerd werd.

Maar de productie was nog niet begonnen.

Er worden vier bijproducten gemaakt, waaronder benzeen en glycol.

De gevangenen werken in de fabriek in ruil voor een vergoeding...

die het concern IG Farben betaalt aan de SS.

Het heet een werkkamp, maar de gevangene wordt vaak gemarteld...

waardoor hij langzaam aftakelt en in de gaskamer terechtkomt.

Ik hoorde een SS-officier zeggen:

Jullie doodvonnis wordt alleen maar uitgesteld.

Monowitz is een rechthoekig kamp met een dubbel prikkeldraadhek eromheen.

De wachters zitten in wachttorens die buiten de omheining staan.

In het midden ligt een enorm voorplein, dat dient als appelplaats.

Tijdens het avondappel wordt het verlicht door een schijnwerper aan een paal.

Het SS-kamp met de kantoren, barakken, garages en het ziekenhuis...

ligt buiten het gevangenenkamp.

Binnen het kamp worden de blokken, meestal houten barakken...

omringd door grasveldjes met enkele bloemperken.

De SS'ers vinden het contrast tussen de omgeving...

en de wreedheden die er begaan worden erg mooi.

Zodra we aankwamen in het Stammlager werden onze bezittingen afgepakt...

zoals onze identiteitspapieren, horloges, portemonnees, brillen en ringen.

Alle spullen die je bij je had, werden op verschillende stapels gegooid.

We worden voor het ziekenhuis uitgeladen.

Twee, drie SS'ers en met name een massa gevangenen...

die goed gevoed zijn en rondlopen in gestreepte, maar dikke kleding...

stormen op de gevangenen af. Ze schreeuwen in het Duits en Pools...

dat alles afgepakt zal worden.

Ze vragen naar waardevolle spullen, sieraden, horloges en aanstekers.

Ze beloven eten en dienst in een minder zwaar Kommando...

en in sommige gevallen houden ze zich verrassend genoeg aan hun woord.

Ook prominente gevangenen, handlangers, kamerwachters...

en anderen lopen rond de nieuwe gevangenen.

Ze worden met knuppels geslagen door de SS'ers en prominente gevangenen.

Ze moeten het doen met een overhemd, een trui, sigaretten of voedsel.

Sommige dokters en zusters doen mee aan de worsteling.

De groten pochen dat ze kunnen helpen...

de kleinen smeken om iets voor de zieken, die nooit iets krijgen.

Quarantainekamp

Voor ons verschijnt een lange, lege barak.

We moeten naar binnen, ons helemaal uitkleden...

en alles op een stapeltje leggen. Alles moet in de zakken blijven.

Ze onderzoeken onze mond en onze billen.

De smoes is dat ze ons onderzoeken op geslachtsziekten of luizen.

In werkelijkheid zijn ze op zoek naar waardevolle spullen.

Er staan drie Duitse officieren. We moeten ons uitkleden...

maar we aarzelen door de kou, uit angst of door schaamte.

Vier meisjes duwen, lachen, schreeuwen en trekken aan onze kleding...

als ze vinden dat we te langzaam zijn.

Iemand die moppert, krijgt een klap met de riem.

We vouwen onze jurken en jassen op, maar ze schoppen ze op hopen.

De Duitsers kijken naar ons.

Meisjes van zeventien schamen zich om naakt voor de mannen te staan.

Ze weten zich geen houding te geven.

Een dik Pools meisje met een hoofddoek pakt m'n arm vast.

Voordat ik het door heb, prikt ze in m'n onderarm...

met een soort pen, korte kleine prikjes. Een Duitse officier kijkt toe.

Vanaf nu ben ik nummer 74837.

Nog niet gefotografeerde Joden

Klerken, de Schreiber, aan tafels noteren onze burgerlijke staat.

De nationaliteit wordt niet ingevuld, omdat Joden bij wet staatloos zijn.

Bij Bijzondere Kenmerken...

noteren ze het aantal gouden tanden, kronen en bruggen.

Onjuiste informatie, zo krijgen we te horen, is valsheid in geschrifte...

en zal als dusdanig worden bestraft. Toch wordt er alsnog veel gelogen...

met name over het adres van familie, het beroep en de geboortedatum.

Wie slim is, geeft een ambacht op.

Het is gevaarlijk om winkelier, advocaat of leraar te zijn.

Gevangenen van deze categorieën gaan naar de zwaarste Kommando's.

Na nog een duw zit ik op een kruk en daar gaat m'n haar.

Het ligt op de grond, voordat ik in de gaten heb wat er gebeurt.

De deur gaat open en er wordt een tweede meisje naar binnen geduwd.

Ze kijkt zo verafschuwd naar m'n geschoren hoofd dat ik moet lachen.

Dit tot ergernis van de Poolse vrouw en ik krijg een klap in m'n gezicht.

De eerste van vele.

De warme douche die volgt, is het enige comfort op die dag.

Er stroomt lauw water, maar we hebben geen zeep of handdoeken.

We moeten droog worden bij 30 graden onder nul.

Een onderbroek, een broek, een overhemd en een jas, vies en kapot...

geven ze ons. En daar staan we dan als anonieme sloebers.

Binnen drie minuten moeten we deze lompen aantrekken en terug in de rijen.

Ik kreeg een overhemd van slijtvaste stof, vies en gescheurd...

en een jurk die ooit zwart was, maar nu groen en geel was...

nadat hij al door twintig anderen voor mij gedragen was.

De schoenen waren ongelooflijk. Een was een laars uit 1900...

met een versleten Lodewijk XV-hak zonder veter, maat 36.

De andere was een mannenschoen met lage hak, ook versleten, maat 43.

Om het nog mooier te maken: het waren beide rechterschoenen.

We zitten opeengepakt in een veel te kleine ruimte.

We zakken uitgeput in elkaar op de betonnen vloer Het is al laat.

De discipline begint de volgende morgen.

Quarantainekamp

Slaag met de knuppel door kapo's en SS'ers...

rukken ons weg uit de diepe slaap waarin we alles vergaten.

Opstaan.

Het is half vijf. Iedereen staat snel op na dit krachtige bevel van de SS'er.

We verlaten de barak en in het donker en de kou staan we roerloos in rijen.

We zien de contouren van barakken, wachttorens en prikkeldraadhekken...

zover het oog reikt.

Op blote voeten lopen we kamp D binnen.

300 Fransen komen in een blok met 300 Nederlanders...

die twee dagen daarvoor zijn aangekomen.

's Ochtends vinden er meerdere appels plaats.

Ze brengen ons de kamphiërarchie bij...

en de tekenen van ontzag voor superieuren en de SS'ers.

We moeten leren om voor de tent rijen van vijf te vormen...

vier keer salueren en onze petjes afnemen bij het bevel Mützen auf...

en dan vier keer Mützen ab, waarbij we onze petjes weer opzetten.

Deze exercities duren soms uren, waarbij we tikken en klappen krijgen.

In rijen van vijf moesten we naar voren komen.

We kregen één tinnen kommetje met een liter grijze vloeistof voor ons vijven.

We moesten uit het kommetje drinken. Een voor een, zonder lepel.

Voor de eerste dagen zijn er te weinig kommetjes...

dus ze gebruiken tinnen kommetjes voor soep voor twee of drie man.

Er zijn geen lepels. Iedereen trekt het kommetje naar zich toe...

en morst de inhoud over zichzelf of op de grond...

terwijl hij zijn deel probeert op te likken aan de rand van het kommetje.

Later moesten ik en vier anderen...

de vaten terugbrengen naar de keukens, 50 meter verderop.

Voor de keuken vochten Russische en Poolse vrouwen...

om een paar aardappelschillen die in de modder waren gevallen.

De weinige Fransen uit eerdere transporten...

vragen vol spanning naar nieuws uit ons land en over familie en vrienden.

Ze vertellen ons over de verschrikkingen van Birkenau. We geloven ze niet.

Wij vragen naar onze kameraden die gisteren de vrachtwagens in moesten.

Die zie je nooit meer terug. Ze zijn vergast en verbrand in de crematoria.

Dag en nacht kun je de rook eruit zien opstijgen.

We worden doodsbang, we zijn ontzet.

Ik zat vier dagen in het kamp, toen ik ongesteld werd.

Het was niet prettig om er niets tegen te kunnen doen.

Maar dat was niet lang een probleem...

want vanaf de tweede maand in het kamp werd ik niet meer ongesteld.

Alleen de blokhoofden en slaapzaalhoofden...

die ons voedsel inpikten, werden regelmatig ongesteld.

Na de administratie- en gezondheidsformaliteiten...

meestal op de derde dag, wordt de gevangene aan het werk gezet.

Mannenziekenhuis

De hoofddokter een Poolse gevangene...

neemt een examen af om de onechte dokters te ontmaskeren.

We nemen het met succes af...

en ik kom terecht in het hoofdkampziekenhuis.

De dokters, tandartsen en apothekers vormen een speciaal Kommando.

Ze blijven in het kamp en voeren tijdelijk kleine taken uit:

de barak schoonmaken, voedsel halen uit de centrale keuken...

en vooral het opsporen van mensen met luizen en schurft.

De gevallen waren niet veelsoortig: wonden door werkongevallen...

brandwonden, erosie, oedeem, huidaandoeningen...

en vooral talloze infecties en ziektes die parasieten veroorzaakten.

latrines vrouwenkamp

We waren nog maar net in het kamp, of bijna iedereen had diarree. En hoe.

De toiletten, die 50 meter van het blok waren, haalden we niet.

Tien, twintig keer. We konden niets doen. De diarree liep langs onze benen.

Ze noemden ons varkens, maar we konden ons nergens mee wassen.

Velen stierven binnen enkele dagen door de dysenterie die niet te stoppen was.

We selecteerden de patiënten die naar het ziekenhuis wilden.

Nu konden we wat woorden wisselen met onze lotgenoten van het kamp...

ook al was dat verboden, en ze smeken niet naar het ziekenhuis te gaan...

als er een selectie dreigde, of om pas te gaan als dat gevaar geweken was.

Ik werk in het ziekenhuis, 200 meter van de crematoria en de gaskamers.

Elke dag gaan mensen het onheilspellende gebouw binnen...

maar we zien ze nooit weer naar buiten komen.

Uit de grote schoorstenen stijgen telkens dikke, bijtende kringen rook op.

In theorie moest elke gevangene naar z'n mogelijkheden benut worden.

In de praktijk hield de Arbeitsdienst zich hier bijna nooit aan.

Die wees de gevangenen aan en verdeelde het werk...

en de SS deed meestal niets meer dan hun beslissingen goedkeuren.

Ik kwam terecht in het Rajskolaboratorium...

tijdens m'n laatste weken in Auschwitz I.

Ik had geen flauw benul van het bestaan van laboratoria in Auschwitz I.

Administratiegebouw laboratorium van Rajsko

Het Laboratorium Rajsko of Hygiene-Institut...

dat vier kilometer van het kamp lag in een gehucht...

dat was ontdaan van z'n bewoners...

was een belangrijk instituut. Er waren een aantal afdelingen:

Bacteriologie, chemie, serologie, sterilisatie...

histologie en parasitologie, experimentele biologie...

de proefdierenfokkerij, de bibliotheek en meteorologie.

In m'n tijd in het laboratorium van Rajsko...

onderzocht ik geen lichaamsdelen van experimenten op mensen.

De lichaamsdelen uit kamer 13 van blok 28...

gingen naar een laboratorium buiten het kamp.

In Rajsko zelf deed de SS biologisch onderzoek naar dieren...

zoals naar de farmacologie van sulfonamiden...

of naar de giftigheid van een substantie van de Oosterse kakkerlak.

Ze probeerden ook kunststof te maken van paardenbloemen.

De begerenswaardige taken waren die van klerk of verpleger..

Die in elke werkgroep zaten, en baantjes in de gunstige Kommando's.

Dat waren baantjes voor halfgeschoolde arbeiders...

in de Deutsche Ausrüstungswerke en de Union-wapenfabriek.

Union-fabriek

terrein van de Buna-fabriek industriecomplex

De Buna-fabriek die gebouwd wordt, is een ware toren van Babel.

Gevangenen werken zij aan zij met Engelse krijgsgevangenen...

mannen van de Chantiers de Jeunesse, Franse en Poolse bouwvakkers...

Oekraïense Ostarbeiter Duitsers en veel vrouwen...

vooral Poolse en Oekraïense vrouwen. De gevangenen en bouwvakkers...

staan onder bevel van Duitse en Poolse Meister.

Sommige gevangenen werken op kantoor:

chemici, ingenieurs, elektriciens en klerken.

Maar de meesten werken buiten in de kou, wind, regen en de sneeuw.

Ze moeten loodzwaar werk doen: graven, bouwen, vracht lossen...

gigantische gietijzeren of stenen pijpen...

zakken cement, zand of kolen sjouwen. Ze verplaatsen ijzeren balken.

Dit werk is des te vermoeiender, omdat het gedaan wordt door mannen...

die meestal in slechte conditie en verzwakt zijn door ondervoeding.

In de winter is hun lijden ondraaglijk.

Het werk en de zwaarte verschilden al naar gelang het Kommando...

en binnen het Kommando al naar gelang de taak.

In de goede groepen was het werk licht en gespecialiseerd...

en was de kans op overleving aanzienlijk.

In slechte Kommando's, de Scheiß kommando's...

matte het voortdurende werk de gevangenen uit...

die een slechte conditie hadden en ondervoed waren.

Vrouwenkamp

Om half vier werden we gewekt door fluitsignalen...

en tikken op onze benen door de Stubowa's.

Tijd om ons te wassen, kregen we niet. Zeep en handdoeken waren er toch niet.

Om half vijf kregen we, wie kon vechten of geluk had...

een paar slokjes lauw, vies water binnen door koffie te drinken.

We moesten vlug naar buiten onder slaag met riemen en knuppels.

We moesten buiten rijen vormen naar het aangewezen Kommando...

de 22 of Stenen. We wachtten tot half zes.

In de regen, de sneeuw of de wind, we bleven daar in de rij staan.

We konden ter plekke sterven. We gingen tegen elkaar aan staan...

zodat de wind of de sneeuw niet meer tussen ons door waaide.

We stopten onze handen onder de armen van de persoon voor ons...

zodat ze niet bevroren. Na een kwartier voelden we onze voeten niet meer.

Ze begonnen langzaam te bevriezen.

Om half zes kwam de kapo ons halen. We liepen naar de kampingang...

in gewone pas: Links, links, links, een, twee, drie...

links, links, links.

Om stipt zes uur moesten we op de maat van de muziek door de poort marcheren.

Na een slopend uur door greppels en over oevers te hebben gelopen...

waren we al doodmoe. We wilden gaan zitten en niet meer bewegen.

Maar nee, we waren al op de werkplek, midden in het moerasland.

Er was geen hoop op een moment rust tot het avondappel om zeven uur.

Het maakte nogal uit hoe streng het toezicht was...

door de SS'ers of door gevangenen.

Op uitzonderingen na bezondigden de kapo's met de groene driehoeken zich...

aan wreed en misdadig gedrag jegens de gevangenen.

De SS draagt macht over aan de gevangenen.

In ruil voor hun diensten genieten ze niet te versmaden gunsten:

licht werk, voedsel, betere kleding en betere mogelijkheden om te slapen.

Het bordeel van Monowitz is alleen voor prominente ariërs.

De gevangenen en Poolse Meister dingen naar de gunsten van de dames...

die het aan niets ontbreekt.

Drie avonden per week...

komen er elke twintig minuten klanten volgens een vooraf gemaakt schema.

Alleen prominente gevangenen, die geen zwaar werk hoeven doen...

konden voetballen en basketballen...

en waterpoloën in een buitenzwembad dat gevangenen hadden gebouwd.

In Kommando 22, Moerasland, was Liesel de kapo, een prostituee.

Ze deelde ons vlug in groepen in.

De eerste groep moest kisten volladen met modder en aarde.

De tweede groep, die de zware kisten twee aan twee droeg...

zette ze 200 meter verderop neer om een wal aan te leggen.

Kapo Liesel zag erop toe dat de kisten vol zaten...

zodat we afgemat werden.

Als een kist per ongeluk niet zwaar genoeg was...

werden de ladende of dragende vrouwen hard geslagen met een knuppel.

In het gezicht of op het hoofd.

Een Duitse opzichter ook gevangene en prostituee, stond 200 meter verder..

Zwaaiend met haar knuppel te kijken hoe de kisten leeggemaakt werden.

Om allerlei redenen sloegen ze je op het hoofd als je langsliep...

zowel bij het laden als het lossen. Dat vonden ze bijzonder amusant.

Geleidelijk schiepen ze er plezier in om ons te slaan.

Ze konden niet meer zonder.

We kregen een half uur om de soep te eten, maar we konden niet zitten.

Overal lag modder.

Een kommetje voor met z'n tweeën, ongeveer een liter.

Gelukkig was de soep warm en dikker dan in het quarantainekamp.

Alleen op dit moment van de dag wachtten we ongeduldig.

We stopten pas om half vijf. Appel.

We werden geteld en moesten in rijen weer terug naar het kamp.

Weer zes kilometer lopen. We hielden het nauwelijks vol.

Als we eenmaal teruggelopen waren, was de dag nog niet voorbij.

Voor het avondappel moesten we een, soms twee uur blijven staan.

Doodop, modderig en met bloedende voeten.

Onze gezichten en ruggen waren gehavend door de slagen.

Om half acht keerden we eindelijk terug naar ons blok.

Al vanaf half vier 's ochtends waren we op.

Zestien uur zonder te zitten, zonder maar een ogenblik rust.

Eenmaal terug klonk er van elke Koje, van elk bed...

gesnik, gehuil en gekreun.

Het was lastig om onze schoenen met opgedroogde modder uit te krijgen...

zonder het uit te schreeuwen van de pijn als we de wonden opentrokken.

De een trok de schoenen van de ander voorzichtig uit om pijn te voorkomen...

en de ander deed het dan bij haar.

Als je voeten koud waren, deden ze weliswaar pijn, maar die was te dragen.

Maar zodra ze enigszins warm werden, werd je er gek van.

De ruwe houten klompen, die enigszins hol waren...

zorgden bij bijna iedereen voor wonden en zweren aan voeten en benen.

Schimmelende voetzweren mede door de slechte algehele omstandigheden...

behoorden tot de doodsoorzaken...

evenals de talrijke gevallen van tbc.

Nieuwe gevallen of opleving door alle ontbering.

Longontsteking en pleuritis namen toe.

In de lente van 1944 was er speciale hulp voor pleuritis.

Van de 1200 patiënten leden er bijna 100 aan pleuritis.

Tijdens de winter van 1943 op 1944 maakte een uitbraak van vlektyfus...

talloze slachtoffers.

Het loodzware werk, talloze ongelukken, wrede opzichters...

te weinig voedsel, de erbarmelijke staat van kleding en schoenen...

en de luizen waren verantwoordelijk voor vreselijke sterfte en ziekte.

En het gebeurde allemaal met opzet.

Het lag niet aan de slechte organisatie of onachtzaamheid.

Het systeem moest langzaam diegenen vermoorden...

die niet bij aankomst al vernietigd waren.

Ze hadden de gevangenen per nationaliteit kunnen samenbrengen...

maar dit doet men doelbewust niet.

De gevangenen worden bij gewone delinquenten gezet.

De rol van de Blockälteste is hierbij cruciaal.

Hij kan moeilijkheden gladstrijken en het leven minder lastig maken.

Hierbij kwam de angst voor de vele klappen, zelfs voor tikken in het gezicht.

Er kwamen vaak mensen met gekneusde ribben naar de ziekenafdeling.

Een gebroken rib ontheft niemand van werk...

dus de pijn die dit veroorzaakt versnelt de aftakeling van de patiënt.

Ik noem niet eens de kneuzingen en ernstiger wonden...

die ontstaan door de vele slagen en de voortdurende mishandeling.

Verder is er de angst voor diefstal.

Brood, maar ook persoonlijke eigendommen...

een lepel, een mes, ze zijn moeilijk vervangbaar.

Ze moeten betaald worden met twee, drie, vier stukken brood.

Bovendien geldt voor de meeste gevangenen...

dat ze in het ongewisse zijn over hun familie.

Er is onzekerheid over het lot van familie...

die soms tegelijk met de gevangene gedeporteerd is.

Ze kunnen geen brieven schrijven en pakjes krijgen ze niet.

De gevangene praat voortdurend over de gaskamer..

De wreedheden die hij heeft ondergaan en de dreiging van ontruiming.

Hij ziet z'n lotgenoten die uit Auschwitz komen...

en op wie de SS experimenten heeft uitgevoerd:

castratie, soms met huidbeschadiging ten gevolge van straling.

Soms worden er tijdens het appel mensen opgehangen.

Al deze factoren dragen bij aan een combinatie van depressie en angst.

Aan leed door kou, honger...

door angst om de familie en de angst voor morgen.

Ratten zo groot als een kat aten 's nachts ons brood op.

We sliepen met z'n vieren in een Koje:

Thérèse, Fernand, Berthe en ik.

Voor ons vieren hadden we drie dekens.

Een legden we onder ons op het matras, dus er bleven er maar twee over.

Omdat dit niet genoeg was tegen de kou...

legden we onze kapotte jassen over onze voeten en kropen tegen elkaar aan.

Urenlang rilden we van de kou. We werden niet warm.

Onze kaken stonden stijf op elkaar.

Langzaam vielen we uren later in slaap.

Maar niet voor lang...

want onmiddellijk klonk er aufstehen, opstaan.

Wakker worden en lijden, wanhoop, wederom diepe ellende.

Onder die omstandigheden verloor een overwerkte gevangene...

met weinig bescherming tegen de kou...

geleidelijk aan zo'n 14, 18, 27 kilo.

Hij verliest 30, 35, 40 procent van z'n lichaamsgewicht.

Het gewicht van een normale man zakt naar 40 kilo.

Mannen van 27 kilo zijn geen uitzondering.

Een gevangene in een Kommando overleefde maximaal drie maanden.

Na die tijd was hij een skelet.

Zonder vetweefsel en met zeer weinig spierweefsel...

was hij een moslim geworden, zoals men dat in het kamp noemde.

Als hij de dunne deken over z'n hoofd sloeg, leek hij op een biddende moslim.

De minachting waarmee de SS'ers en enkele weldoorvoede gevangenen...

deze arme mensen moslims noemen, blijft altijd bij.

Hoe groot is het lijden van uitgemergelde patiënten...

die zich uitkleden, zich omdraaien om hun achterste te laten zien en vragen:

Ik ben toch nog geen moslim, dokter?

Vaak beseffen ze hoe ze eraan toe zijn...

en zeggen ze berustend: Nu ben ik een moslim.

Hij sloft langzaam vooruit met z'n blik op oneindig...

met een wezenloze blik, soms met angst in de ogen.

Het denken gaat ook maar langzaam.

De arme man wast zich niet meer en naait z'n knopen niet meer aan.

Hij is verdoofd en laat alles over zich heen komen.

Hij vecht niet langer, hij helpt niemand.

Hij raapt voedsel van de grond, lepelt gemorste soep uit de modder.

Hij laat z'n bruggen en gouden kronen trekken...

in ruil voor wat brood en hij wordt vaak opgelicht.

Deze ontwikkeling duurt zo'n zes maanden...

en niets is minder waar dan deze woorden van een SS-officier:

Een gevangene die langer leeft dan zes maanden is een boef...

want hij leeft op kosten van z'n lotgenoten.

Hij houdt het zes maanden vol als z'n moreel goed is...

maar dit worden anderhalve maand of twee maanden als de moreel laag is.

Als de gevangene te lang nadenkt over de honger de kou...

het zware werk, z'n familie of de gaskamer...

dan bezwijkt hij binnen een paar dagen.

Elke twee weken moesten er vrouwen vervangen worden...

want driekwart van hen stierf.

De Poolse vrouwen hielden het het langst vol.

Ze waren gewend aan het klimaat en het zware werk op het land.

Franse, Nederlandse en Griekse meisjes stierven snel...

door zwakte, diarree en tyfus.

Ze waren te dun en hadden bevroren voeten. Ze moesten naar de gaskamer..

Tijdens een zogenaamde selectie.

Het is heel vreemd dat er, ondanks het terreurregime in het kamp...

en de almaar dreigende selectie, maar weinig zelfmoorden plaatsvonden.

Soms liep er 's nachts een patiënt naar het elektrisch prikkeldraad...

tenzij mitrailleurvuur uit een wachttoren hem eerder te pakken kreeg.

Anderen slikten een hoge dosis aan slaapmiddelen.

Hoewel het verboden was hen te verzorgen, konden we ze soms redden.

Alleen onder de erbarmelijkste omstandigheden...

als we al driekwart dood waren, gingen we naar het ziekenhuis om te sterven.

We durfden er niet heen te gaan.

Je liep er risico op schurft en tyfus, die niet behandeld werden...

maar ook het risico om geselecteerd en vergast te worden.

We waren doodsbang.

Wat nu? Welke oplossing kiezen we?

Sterven in het moeras door werk en uitputting...

of in het ziekenhuis door gas en tyfus?

Je moest snel beslissen.

Misschien kon je ook zelfmoord plegen?

Ik heb er lang over nagedacht.

Elke avond weer.

Alles wel beschouwd was er in het ziekenhuis...

misschien nog een kans op overleving.

Mannenziekenhuis

Het ziekenhuis bestond uit tien kleine blokken met 100 patiënten...

en drie grote blokken met 400 patiënten.

Er waren gemiddeld 2000 patiënten, 50 dokters en 120 verplegers.

Met geïmproviseerde middelen bestreden we ziektes en infecties.

De Duitsers zorgden voor wat medicijnen en verband...

en de rest werd bij elkaar geritseld.

Alles van waarde werd door de Duitsers gerubriceerd en opgeslagen...

maar veel medicijnen kwamen bij ons zonder hun medeweten. Dat hielp enorm.

Vrouwenziekenhuis

Operaties gebeurden midden in het blok in bijzijn van alle andere patiënten.

De patiënt lag op een stenen bank. Ze werd vastgehouden en snijden maar.

In de arm, de rug, de lies, waar het probleem ook maar zat.

De vrouw gilde en er stroomde een halve liter pus uit de wond.

Ik hou haar vast en ze gilt en ze brult.

Elke dag gooiden ze de dode vrouwen voor de ziekenhuisdeur...

zoals ze op tafel lagen, naakt.

Over de stapel ligt een deken. Voeten, armen en hoofden steken eronderuit.

Bijna elke zaterdag komen zieke en gewonde patiënten...

die reddeloos zijn volgens de Duitsers, aan uit het kamp en uit de kolenmijnen.

Onder hen waren veel jongens van dertien tot achttien jaar.

Dat kleine Franse meisje van twintig, wiens naam ik niet ken, vergeet ik nooit.

Ze had geen kracht om te praten.

Al haar tenen waren tijdens het werk bevroren.

Toen ze bij me was, vielen haar tenen letterlijk van haar voeten af.

Ze waren blauw en zwart als inkt, vol pus, weggerot.

De borst van een arm Nederlands meisje van twintig...

was aan het rotten, bevroren en zwart, en kwam los van haar borstkas.

Na afschuwelijke pijn stierf ze.

Verboden dit water te drinken kans op besmettelijke ziektes

het is je plicht om schoon te zijn.

Plots verschijnt de SS-dokter in de blokken.

Alle zieken en gewonden moeten naakt voor hem aantreden.

Met een vingerwijzing wijst hij ze naar een kant van de barak.

De SS-sergeant en zuster schrijft hun nummers op.

We weten dat deze arme mensen tot de dood veroordeeld zijn.

We liegen tegen ze en zeggen dat ze naar een ander kamp gaan.

Binnen twee minuten gonst het gerucht en wordt dat vreselijke woord...

heel zachtjes uitgesproken: Selectie, selectie, dit is een selectie.

De Blockova heeft tranen in z'n ogen en een brok in z'n keel.

Hij maant iedereen tot stilte en zegt:

Patiënten die kunnen lopen, moeten zich naakt in een rij opstellen.

De rest blijft liggen.

In grote paniek kijken ze elkaar aan.

Ze kunnen niets doen. De deuren worden bewaakt.

Ze moeten zich in rijen opstellen. Achter elkaar, naakt.

Er beginnen vreselijke taferelen. Zieke vrouwen, op sterven na dood...

beproeven hun geluk voor de dokters. Uit elk bed probeert een skelet...

vel over been en vol etterbuilen, op te staan onder een vreselijk gekreun.

Ze houden zich vast aan het bed, proberen op te staan, vallen weer...

krassen met hun nagels over het hout en soms lukt het ze op te staan.

Ze vallen en proberen kruipend op hun knieën en buik in de rij te gaan staan.

De zusters zien het gebeuren en werpen ze terug op hun bedden.

Wij, de gezondere meisjes, gaan stil in de rij staan. Ons hart gaat tekeer.

Blijf rustig.

Met m'n kin en m'n arm omhoog om het getatoeëerde nummer te laten zien...

kijk ik de Duitse dokter strak in z'n ogen.

Hij bekijkt me van top tot teen, van teen tot top, draait me om...

kijkt vluchtig in m'n dossier en zegt: Nummer.

Een Duitse noteert het nummer op m'n arm...

en ik moet naar rechts, het voorvertrek in.

Daar staan tien vrouwen en ik zie direct dat ze allemaal vrij sterk zijn.

Ik voel een sprankje hoop. Er komen meer vrouwen bij.

Poolse, Griekse en Hongaarse vrouwen, een Italiaanse en meisjes uit Wenen.

45 van de 300 vrouwen zijn nu in kwartier 18.

Een Duitser zet ons in groepjes van vijf, telt ons en zegt:

Terug naar bed, jullie kunnen werken.

Maar wij denken meteen aan de anderen die binnen zijn gebleven.

We durven niet terug naar bed.

We durven niet naar hen te kijken. We zijn wanhopig.

De meesten maken zich geen illusies over hun lot.

De jongsten huilen. Waarom moeten ze dood om een wond of een infectie?

Vol angst vragen ze me of verstikking door gas pijnlijk is.

Niemand sliep die nacht.

Een zieke vrouw vlak bij ons draait 's nachts door.

Ze staat op, brult, worstelt, stikt en kreunt.

Ze denkt dat ze al in de gaskamer is.

Wie zo zwak is en volledig onverschillig, is gelukkig.

Sommigen sterven overdag in bed.

Hun lichamen worden opgestapeld tussen de levenden...

die in dezelfde ruimte zitten.

Het is half twaalf.

Ze delen de soep uit en plots gaan de deuren weer open.

Rond de deur staan Duitsers met geweren.

Iedereen is perplex. Zachtjes zet iedereen z'n kommetje soep neer.

We wachten vol spanning.

Het hele blok kijkt en luistert, met grote ogen van angst.

Cécile, Suzy Denise, Rosine, Gilberte, Simone...

en zo veel anderen zullen sterven.

Zo'n duizend mensen werden er die dag vergast.

Die avond kregen we extra brood, de porties van de vergaste vrouwen.

En we aten het op ook, want we hadden honger

Suzanne Birnbaum ging naar Bergen-Belsen op 1 november 1944.

Na verblijf in andere kampen werd ze op 7 mei 1945 bevrijd in Theresienstadt.

Op 6 juni kwam ze aan in Parijs.

Une Française Juive Est Revenue, haar boek, voltooide ze op 15 oktober.

Marc Klein zat in het kamp...

tot de volledige ontruiming op 18 januari 1945.

Hij overleefde de mars en ging naar Groß-Rosen.

Hij ging naar het kamp Buchenwald waar hij op 11 april 1945 bevrijd werd.

Robert Lévy ging ook op transport op 18 januari 1945.

Hij ging naar Mauthausen. Amerikanen bevrijdden hem op 5 mei 1945.

Robert Waitz, op 18 januari 1945 uit Buchenwald op transport gesteld...

werd op 11 april 1945 bevrijd. Hij getuigde meermaals...

vooral bij het Proces van Neurenberg en het proces van Eichmann.

De verklaringen van Klein, Lévy en Waitz...

zijn in 1946 gepubliceerd onder de titel Témoignages Strasbourgeois.