Original subtitles

(Transcribed by TurboScribe.ai. Go Unlimited to remove this message.) TEMA DE LA OPERACIÓN DE MULHER SOLDADO O

soldado galega Idóia Rodríguez Buxán morreu en Afganistán

no 21 de febreiro de 2007.

Como recorda esta placa, ela foi a primeira

muller soldado caída en operacións.

Estamos en Figueirido, na base de Abrilat, a

Brigada Lixeira de Infantería Aerotransportable, onde se formara

Idoia Rodríguez.

Aqui, os soldados, galegos na súa malloría, adestran

duro para despois formar parte de misións internacionais

como en Afganistán ou no Líbano.

Desde a Guerra Civil, Galicia non é escenario

de conflictos bélicos, pero na historia do noso

pobo son moitos os caídos en combate.

Neste capítulo, imos descontar que nos xogamos os

galegos nas guerras que marcaron o curso da

nosa historia, ademais da vida.

Na historia de Galicia, ademais das grandes batallas

dos castreixos contra os romanos, se hai unha

fazaña bélica por excelencia, esa é a dos

Irmandiños.

Eles foram os artífices da primeira gran revolta

social europea.

Hoxe, cinco séculos despois, a memoria dos Irmandiños,

segue viva no que quedou em pé dos

castelos e das torres, como esta de Altamira,

no Concello Coruñés de Brión.

O caso é que todo o mundo escoitou

falar dos Irmandiños, pero, ¿quén foron realmente?

¿Por qué se levantou todo o pobo contra

os señores feudais derrocando os seus castelos e

tomando o poder?

E o que é máis importante, ¿qué significou

para Galicia a derrota dos Irmandiños?

Imoslo ver na nosa primeira historia de Hoxe.

Afonso de Carballido é un destacado comerciante de

Betanzos e Hoxe transporta unha carga de tecidos

con destino á Coruña.

Acompañano varios homens de confianza armados.

O motivo?

O medo á un ataque de algúna banda

de malfeitores das que adoitan andar por esta

zona.

Os asaltos á comerciantes e os roubos de

gando son continuos.

Cada vez é máis perigoso transitar polos camiños

e todo o mundo sabe que detrás dos

bandidos e ladróns agochanse os grandes nobres.

Ninguén esquece que estamos en terras dos Andrade.

Contra aqueles abusos, ¿qué podía fazer a xente

do povo?

Pois, organizarse contra os tiranos.

Deste xeito é como nacen as Irmandades.

Unhas organizacións que xorden as cidades, como nesta

de Betanzos, co objetivo de defender a orde

pública.

As Irmandades contaban cunha vella tradición en Europa.

En Galicia, ademais, xa había precedentes.

O primeiro e máis importante fora a Irmandade

Fusquenya, formada por burgueses e campesinos, que no

1431 se levantaban en armas en Betanzos, en

a zona de Pontedeume e Ferrol, contra o

poder dos Andrade.

O comerciante Afonso de Carvalhido é un dos

burgueses de Betanzos que participa na Asamblea da

Irmandade local.

Acaban a denomear alcalde, que era o cargo

superior de cada Irmandade.

A xuntanza asisten un zapateiro, un xastre, un

bacharel, alguns labregos da comarca e o notario

Xoan Branco.

Este último, deputado nas Cortes de Castela e

León, diríxese aos presentes para lerles unha provisión

do rei, Enrique IV.

Nela, o rei dalles poder ás Irmandades para

que poidan xulgar os malfeitores e os cabaleiros,

e dalles vía libre para que os irmandiños

derroquen as fortalezas onde se agochen os bandidos.

Aquí nesta Praza do Concello, antigamente chamada Praza

do Castro de Betanzos, enviados do rei pregoaron

o seu apoio ás Irmandades.

E como nesta praza, en moitas outras de

Galicia.

Pero, por que o rei Enrique IV lle

deu soporte legal aos irmandiños?

O rei estaba en guerra coaspirante ao trono

de Castela e León, o infante don Afonso.

E este infante era apoiado pola maior parte

dos nobres galegos, enfrontados portanto co rei.

Así, Enrique IV encontrou nas Irmandades uns aliados

valiosísimos para frear o poder do aspirante ao

trono.

Para uniren as súas forzas os irmandiños celebraron

aquí en Melide, en 1427, unha xunta xeralda

que saiu á Santa Irmandade de Galicia.

Ali estaban labregos e burgueses, pero tamén grandes

señores.

A eles exixiuselles que entregasen todas as fortalezas

aos irmandiños, o novo poder de Galicia.

Foran moi poucos os que aceptaron, e a

maioria fuxiu para Castela ou para Portugal.

Nese momento foi cando realmente comezou a revolta

armada dos irmandiños contra eles.

Xa como alcalde irmandiño de Betanzos, Afonso de

Carvallido supervisa o reparto de armas aos campesiños

e artesáns da Bisbarra.

Algunhas lanzas, espadas e grandes coitelos que fabricaran

os mestres armeiros da vila.

Son para tomar o castelo dos Andrade, a

principal fortaleza da zona.

De todos os xeitos, a maioria dos labregos

e artesáns van utilizar na toma do castelo

os aveños que tiñan na casa, ou seja,

fouces, gadañas, eixadas e forcadas.

Con estas armas formouse un exército de 80

.000 homens que xergueron por toda Galicia contra

os señores dos castelos.

A primeira noticia do derrocamento dunha fortaleza data

do 25 de abril de 1467, dous meses

despois da Xunta de Melide.

Tratase do castelo Ramiro nas aforas de Ourense,

que pertencía ao bispo da cidade.

A partir dai, a furia irmandiña contra o

máximo símbolo do poder feudal non cesa durante

dous anos.

Derrocanse en total 140 torres e castelos dos

máis importantes señores de Galicia.

Lemos, Altamira, Andrade, Souto Mayor, Pardo de Cela

e ato Arzobispo de Santiago.

Esto é o que queda do castelo de

Naraío, que pertencía á casa de Andrade e

que foi derruído por unha partida de irmandiños

dirixida por Alonso de Lanzós.

O objetivo dos irmandiños non era só tomar

os castelos dos señores, senón derruí-los completamente.

Non podía quedar pedra sobre pedra.

O sistema máis habitual para botar abaixo os

castelos era facer buratos na parte inferior dos

muros, enchelos de madeira e trapos aos que

logo se desprendía a lume.

Outras veces, con maior dificultade, procedíase desde arriba

a derrubar pedra por pedra.

E dín as fontes daquela época, que foi

precisamente este castelo do Pambre o único que

quedou en petra a revolta irmandiña.

Unha revolta que durou dous anos, porque na

primavera de 1469, os grandes señores vanse reorganizar

e iniciar a contraofensiva nobiliar.

Desde o norte de Portugal, Pedro Álvares de

Souto Mayor, Pedro Madruga, avanza apoyado pola cabalería

daquel país ata as proximidades de Santiago.

Ali, reúne o seu exército codo Arzobispo Fonseca,

que avanza con obre Juan Pimentel desde Salamanca.

Mentres, desde Ponferrada, o Conde de Lemos, a

quem se lleúne Pardo de Cela, dirixe as

súas tropas ata Monforte.

Fanlle es fronte os exércitos irmandiños capitaneados por

homens da baixa nobreza, como Diego de Lemos,

Alonso de Lanzós ou Pedro Osorio.

Contan que a batalla decisiva contra os irmandiños

tivo lugar aquí, no Monte da Almáziga, que

daquela estaban as aforas de Santiago.

Tamén din que a cidade resistiu tres meses,

pero que o final os irmandiños foron derrotados.

Pero, que final tivo aquel alcalde irmandiño de

Betanzos?

Aquí no Museo das Mariñas, en Betanzos, podemos

atopar o sepulcro de Afonso de Carvallido, xusto

ao lado da súa muller, Clara Sánchez.

Afonso de Carvallido era un home rico de

prestixo, que seguramente tras a revolta puido volver

ás súas actividades mercantís.

Polo xeral, os grandes nobres, ou volveren aos

seus feudos, non actuaron contra os dirigentes irmandiños

en forma de represalias violentas, pero puxeron en

marcha outro tipo de vinganza.

A vinganza dos nobres foi obrigar aos campesiños

a reconstruír en os castelos.

Contabilizanse 45 fortalezas reedificadas, entrelas, as dos Andrade,

que os irmandiños de Betanzos e das comarcas

veciñas destruíran.

Pero a victoria dos grandes señores foi pírrica,

porque de seguida comezaron entreles as disensións, e

porque pouco despois, os reis católicos van achicarlle

o poder coa súa política centralista.

Coa derrota dos irmandiños, Galicia deixaba pasar a

oportunidade de ser dirixida pola incipiente clase social

burguesa, unha clase que en Europa impulsaba o

Renacimento.

Terían que pasar máis de 300 anos, tra

la revolta irmandiña, para topar outra fazaña bélica

que implicara, como daquela, a toda a poboación

galega nunha causa comun.

Falamos da Guerra da Independencia ou a guerra

contra o francés, que, de novo, levantou a

todo o povo galego, pero desta volta contra

un inimigo estrancheiro.

O pretexto de invadir Portugal, o exército de

Napoleón entrou no 1808 en España, co beneplácito

do rei Carlos IV.

Pero pouco a pouco as tropas foram ocupando

parte da península.

A toma pacífica rematou o 2 de maio,

cando o povo de Madrid se ergueu contra

os franceses.

En Galicia, o levantamento iniciouse o 30 de

maio, na cidade da Coruña, aquí na Praça

da Fariña, que hoxe lle chama Praça de

Azcarga.

A revolta enseguida se estendeu por todas as

cidades e vilas galegas, e o 7 de

junho constituíuse, tamén aquí na cidade da Coruña,

a Xunta Superior do Reino de Galicia.

Aquela xunta asumiu a plenitude do poder político,

e, sobre todo, tivo como finalidade organizar un

exército propio para impedir o avance das tropas

francesas cando estas se decidísen atacar Galicia.

O certo é que ainda tardaron uns meses,

o que deu tempo a que, ademais de

organizar un exército galego, se puidese contar coa

ajuda dos ingleses, que intentaban frear o avance

de Napoleón en toda a Europa.

De feito, seria o propio Napoleón que emplaneou

desde Astorga a ocupación de Galicia nos primeiros

días de Xaneiro de 1809.

Segundo os plans de Napoleón, a ocupación ia

dirixila o Mariscal Sul, a quense seguiría o

Mariscal Ney.

Desde Astorga, o Exército de Sul comezou a

perseguir o Exército Inglés, que, ao mando de

John Moore, comezou unha retirada caro a un

porto galego.

O Exército de Moore cruzou o porto de

Pedrafita e chegou ata a cidade da Coruña

coo Exército de Sul pisando os talóns.

Ao mesmo tempo, o exército formado e financiado

en Galicia tamén comezou unha retirada caro sur,

quedando acantoado nun lugar entre Monterrey e Oimbra.

Ese exército estaba dirixido polo Marqués da Romana,

que en o pobo deuen chamar Marqués de

Romerías, portero seu exército agochado, mentre os franceses

se paseaban por Galicia.

Finalmente, aquí en el Viña foi onde se

enfrontaron as tropas de Moore e de Sul.

Curiosamente, este lugar, que foi campo de batalla,

hoxe un campo de fútbol, un deporte xenuinamente

inglés.

Aquí, no Museu Militar da Coruña, está exposta

esta maqueta que recrea a famosísima Batalla del

Viña.

En el Viña enfrontaron-se daza 6.000

ingleses contra 20.000 franceses.

O curso da batalla era incerto, ata que

o general Moore caeu gravemente ferido.

Moribundo, Moore ordenou que as súas tropas embarcasen

no porto coruñés.

Coo exército inglés en retirada, os franceses tardaron

en ocupar Galicia tan só 15 días.

Nesta tumba descansa o corpo de John Moore,

aquí nos xardines de San Carlos, na Coruña.

Moore quedou na memoria colectiva como a un

gran militar, pero houbo moitos outros heróis anónimos

na guerra contra o francés.

Sen exército regular que o defendese, o pobo

levantouse contra o invasor.

Foi a través da guerra de guerrillas, coa

que non contaban nin Napoleón nin os seus

xenerais.

Precisamente disso trata a nosa seguinte historia.

Polos camiños da Bisbarra de Valdehorras avanzan tres

soldados franceses, dos denominados dragóns.

Pertencen á división do general Marchand, que acaba

de chegar á zona.

Van en busca dun muiño próximo para conseguir

provisións de fariña.

Necesitase pan para a tropa.

Localizado o seu objetivo, un dos soldados fala

nun elemental castelanco muiñeiro, Xosé da Riba.

Con ameazas, o soldado exixe de unha cantidade

de fariña para o día seguinte.

En total, catro quintais, ou xeixa, uns 200

kilos, que era o que podía moer un

muiño desas características en 24 horas.

Xosé da Riba acepta, e os soldados quedan

en recoller a carga o día seguinte.

O exército movese o ritmo do seu estómago.

Esta é unha célebre frase de Napoleón que

pode aplicarse á campaña das suas tropas en

Galicia.

Os franceses necesitaban comida, e o pobo non

estaba disposto a dárgela.

Puxeron xe os invasores todos os atrancos no

seu abastecemento e nos transportes.

E, a dicir verdade, parece que tiveron un

éxito notable.

Pola noite, pouco despois da visita dos soldados,

o muiño convertese no escenario dunha reunión secreta

convocada polo propio muiñeiro.

Participan nela Xosé da Riba e a súa

muller, un cura, un fidalgo e varios campesinos.

Forman parte dunha partida ou alarma, que, como

xe chama as cuadrillas, que xe están facendo

fronte aos franceses.

A comarca de Valdehorras tive unha

grande actividade guerrilleira desde o inicio da ocupación

francesa.

Este era un lugar estratégico para interceptar as

comunicacións entre Galicia e Castela.

As partidas atacaban continuamente as tropas napoleónicas e

tiñan ao seu favor un factor decisivo.

Coñecían o terreo e as congostras, uns camiños

impracticables para a artillería francesa.

As partidas, tamén chamadas alarmas, xurdiron espontáneamente por

toda Galicia, con máis forza na zona sur,

onde xercían un menor control os soldados dos

mariscais sul-enei.

Os xefes da partida na súa maioria eran

curas, abades, fidalgos e militares retirados, defensores dos

privilexios do antigo réxime, que se vían ameazados

polas ideas reformistas francesas.

Na base estaban os labregos, que loitaban por

defendélos eugando colleitas e propiedades.

En total, orredor de 200.000 persoas integraronse

nas partidas, que sen un principio se formaron

de forma espontánea, despois pasaron a ser coordinadas

polo general Marqués de la Romana.

As mulleres desempeñaron unha importantísima labor de enlace

e auxilio, e tamén loitaron con armas contra

o invasor, como as mulleres desta vila de

Larouco, na mesma comarca de Valdehorras.

Tal e como advertiran, os dragóns do general

Marxán volven cara o moiño para recoller a

fariña.

Nada lhes fai sospeitar que dun momento ao

outro van caer nunha emboscada.

Agochados entre as árbores de Amaleza están os

membros da partida, vos conhecedores do terreo, cada

un coa súa arma, silenciosos, tensos, e a

espera do sinal de ataque.

A guerrilla galega logrou en pocas semanas mermar

e neutralizar o exército francés no rural, o

que obrigou aos franceses a atrincheirarse nas cidades.

Por iso, o seguinte paso da guerrilla foi

asaltar as urbes.

A primeira está de Vigo.

As ordes do militar Bernardo González, al comado

Cachamuíña, o povo reconquistou Vigo o 28 de

marzo.

Vigo foi a cidade de España que menos

tempo estivo en mans das tropas napoleónicas, tan

só 58 días.

A batalla definitiva contra os franceses produciuse aquí,

en Ponte Sampaio.

O 7 de junho de 1809, os homens

do Mariscal Ney sufriron unha grave derrota cando

tentaban cruzar esta ponte.

Aquela derrota fixo que o exército francés deixase

definitivamente Galicia.

Botaron aquí só seis meses, e perderon a

metade dos 58.000 homens cos que entraran.

Unha crua derrota, pro que daquela era considerado

o mellor exército do mundo.

E unha gran victoria pro povo, que pola

contra foi o gran perdedor da nosa seguinte

historia.

Este é un monumento dedicado aos republicanos falecidos

no campo de concentración de Camposancos, na Guarda.

Este monumento lembra nosas atrocidades cometidas durante a

última contenda que se librou no noso país,

e que vivieron moitos dos nosos pais e

abós, a Guerra Civil.

É certo que en Galicia non houbo fronte

bélica, pero que si houbo foi outro tipo

de violencia presente en toda a guerra, a

represión.

A sublevación militar contra a República non precisou

en Galicia máis dunha semana para conseguir o

esmagamento dos núcleos de resistencia máis significativos.

O día 21 de Xullo caeron a Coruña

e Ferrol despois dunha resistencia infructuosa e non

masiva.

Os días seguintes foron desarticulados os grupos de

opositores que trataban de organizarse noutras cidades.

Foi o día 26 de Xullo cando se

someteron os dous últimos núcleos de relevancia que

ainda resistían.

Tui e Lavadores, daquela Concello Independente de Vigo.

En ambos os dous casos houbo intensos enfrentamentos

armados que se saldaron cun alto número de

mortos e de feridos.

A resistencia non tivo tempo para organizarse e

ademais produciuse certa ambigüidade e confusión por parte

dos representantes do goberno republicano que non repartiron

armas entre a pobación.

A partir do trunfo dos sublevados, a represión

foi sistemática.

A carón desta cuneta, na parroquia de Cacheiras,

no Concello de Teo apareceu daza nove de

agosto de 1936 o corpos en vida de

Ángel Casal, un galeguista que daquela era alcalde

de Santiago.

Como a él, moitos outros republicanos de distinto

signo político foron víctimas do golpe militar.

Castelao e Colmeiro retrataron nos seus debuxos o

horror da represión.

Diversas fontes estiman que de Xullo a dezembro

de 1936 foron oitocentas as persoas fusiladas en

Galicia como consecuencia de xuizos sumarísimos.

E máis de cinco mil asasinadas por militares

e falanchistas, nos popularmente conhecidos como paseos.

Os cadáveres das víctimas aparecian tirados nas cunetas

e contra os balados.

Creouse un clima de terror co objetivo político

de parar calquera tentativa de rebeldía ou de

contestación contra o régime.

Naquela situación, moitos virons obrigados a fuxir.

Nos primeiros días do alzamento, centos de persoas

comprometidas coa república votaron seu monte.

Entrelas, o deputado agrarista e republicano Antón Alonso

Ríos, que, cun grupo dunhas oitenta persoas entre

as que estaba o alcalde de Tui, se

refuxaron nas habas deste monte aloia.

Esta é a súa historia.

Natural de Xilleda, Antón Alonso Ríos marchou de

Moinovo para a Arxentina.

Ali foi profesor e fundou a Federación de

Sociedades Galegas Agrarias.

No 1931, volveu a Galicia con Suárez Picayo

para participar na política no ámbito agrarista e

galeguista.

Colaborou activamente na campaña a favor do Estatuto.

En febreiro de 1936, saiu elexido deputado por

Pontevedra na candidatura da Fronte Popular.

Cinco meses despois, convertiuse nun fuxido.

Antón Alonso Ríos anda só polo monte de

Tebra, preto de Tomiño.

Hay xa varios días que se separou dos

seus compañeiros, tamén fuxidos no monte aloia.

O cacique local puxolle prezo de 50.000

pesetas á súa cabeza.

Iso obrigou a marchar longe de Tui e

a facelo el só.

De súpeto, no seu camiño escoita voces.

Instintivamente agachase na maleza e ve pasardo os

homens armados con carabinas.

Podían ser cazadores, pero, en realidade, a presa

buscada é el.

Está asustado.

Tarda en pasarlle o pánico e non se

move ata que os ve afastarse.

Alonso Ríos leva xa uns días durmindo no

monte, deitado nos fentos.

Sabe que non pode seguir así moito tempo

máis.

Aquel día que acabamos de relatar, Alonso Ríos

decidiu que tiña que facer algo para sobrevivir.

Ese foi a súa idea, pois vestirse de

pobre e botarse a pedir polas portas.

Así que un anoite chegou aquí a Torroña,

no Concello de Oia, á casa duns amigos

para pedirlles roupa bella.

Aquel día, Alonso Ríos comezou a vivir como

un esmoleiro.

O fuxido conseguía comida en casas particulares e

durmía as veces en pousadas pra pobres e

outras en palleiras ou alpendres.

Pero eran tempos en que se sospeitaba de

todos e de todo.

Coa súa nova indumentaria e coa barba moi

crecida, a Antón Alonso Ríos non lle foi

moi difícil pasar por pobre.

Despois de andar desde Oia arriba d'Avia,

un día de camiño a Carvalliño, pasou por

diante da porta dunha casa onde falaban varios

homens.

Un deles, coa vestimenta de falanchista, pediulle a

documentación.

Antón Alonso Ríos contestoulle que non a tiña.

O falanchista instou non Antón a que na

próxima alcaldía pedire sin dilación papeis identificativos.

Antón Alonso Ríos abandonou o lugar cabiloso e

matinando en que facer para construir unha identidade

nova.

Afrânio do Amaral era un naturalista brasileiro, o

organizador dos modernos serpentarios.

Eu eleixín ese nome e argallei a miña

historia.

Esto contói o propio Alonso Ríos nas súas

memórias, o Sr. Afrânio, ou como me rispei

das gadopas da morte, memórias dun fuxido, escritas

moitos anos despois da Guerra Civil.

Tra o encontro co falanchista, Alonso Ríos decidiu

cambiar o seu nome polo de Afrânio do

Amaral, e fixose pasar por un esmoleiro portugués.

En outubro de 1936, Alonso Ríos, xa convertido

no Sr. Afrânio, chegou aquí a Sorribas, no

Concello Pontevedrés de Forcarei, a pedir traballo como

criado.

E deron xó nesta casa, na casa da

Sra.

Carmela.

Aquí soubo por un xornal que fusilaran o

seu curmán, Emilio Alonso Paz, e a outros

compañeros e amigos.

Dez meses despois de chegar ao lugar, o

Sr. Afrânio tivo que deixar Sorribas.

Despois de fuxir de Sorribas, Alonso Ríos chegou

á parroquia de Moreiras, no Concello Urensán de

Bovorás, onde eleva xa un ano trabalhando como

xornaleiro.

Aquí, pensa por primeira vez en organizar a

súa saída de Galicia.

Escribe xa un amigo argentino para ver se

lle pode enviar a partida de nacimento dun

curmán para suplantar a súa personalidade.

O objetivo é conseguir os papeis para viaxar

á Argentina.

Para iso, necesita tamén unhas fotos.

Esta é a foto que fixou Alonso Ríos

aquí na Alameda de Urense.

Pero, contrariamente ao que pensaba, non ha podido

utilizar no pasaporte.

As súas xestións para fuxir á Argentina fracasaran.

Así que, na fase final da guerra e

perdida xa a esperanza dunha España republicana, Alonso

Ríos convenceuse de que a única solución que

lle quedaba era pasar a Portugal.

E iso sabendo o perigo que corría.

Unha noite de mediados de xullo do 1938,

Alonso Ríos conseguiu cruzar a fronteira portuguesa e

chegou á Serra da Peneda.

Ali estive un mes agochado nunha cova.

Un pastor local axudoulle a chegar ao Porto

e a Lisboa.

Na capital portuguesa, por medio do cónsul francés,

conseguiu un embarque para Casablanca, en Marrocos.

E ali, por fin, obtivo un pasaporte que

lle permitiu cruzar o Atlántico e chegar á

Argentina.

O 29 de xullo de 1939 chegaba a

este Porto de Bosaires, Alonso Ríos, a bordo

do buque Lipari.

Os exiliados recibirono con alegría porque a súa

proeza foi considerada como un acto simbólico de

resistencia.

Remataban así tres anos de angúrias e deixaba

atrás moitos compañeros mortos.

Pero Alonso era un loitador e aquí en

América seguiu pereixando políticamente polo seu país.

Participou xunto con Castelao en 1944 na fundación

do Consello de Galiza en Montevideo.

E, tras a morte de Castelao, o propio

Alonso Ríos asumiu a presidencia do Consello.

A historia de Alonso Ríos é, sen dúbida,

unha historia de resistencia.

Unha das incontables que houve durante a Guerra

Civil.

Foran moitos os que levaron as feridas da

contenda no Alendo Mar.

Pero seria aquí onde os sonhos de moita

xente morrerían para sempre.

Sonhos como os dos republicanos que morreron fusilados

aquí no campo da Rata ou como os

da guerrilla antifranquista que mantiveron viva a loita

ata os anos 60.

Como vimos, en todas as guerras houbo e

segue habendo unha loita despiadada polo poder.

Pero tamén odio, dogmatismo e ignorancia.