Original subtitles

(Transcribed by TurboScribe.ai. Go Unlimited to remove this message.) Música As

macroposicións ás administracións públicas fixeron a necesaria utilización

de grandes espazos.

O recinto feiral de Silleda é o lugar

habitual destas probas.

Milleiros de aspirantes examínanse para conseguir un traballo

fixo.

O refranero galego deixou non sentenzas tan demoledoras

como a de que en ten padriño bautízase.

Oxe, en Galicia, ainda hai quen pensa que

para conseguir un posto na administración ou para

progresar social e laboralmente hai que ter un

padriño.

Os caciques fixeron esa función tradicionalmente de padriños

que decidían a boa ou a mala sorte

de moitos galegos.

Oxe, imos lles contar unha historia de caciques,

pero tamén imos falar da nobreza e da

fidalguía, as clases sociais que tiberon o poder

que decidiu a vida e as facendas da

inmensa maioria dos galegos.

Música A prazo dobradoiro é o espazo que

mellor representa o poder no noso país.

No pazo de Rajoy está a sede da

Xunta, que é co Parlamento a institución que

representa o autogoberno de Galicia.

O seu carón está este edificio, Oxe Hotel

de Luxo.

Foi mandado construir en 1499 como hospital de

peregrinos polos reis católicos.

Eles instauraron un modelo de estado unitario que

provocou que os nobres galegos se trasladasen á

corte e se mesturasen coa nobreza castelá que

acabou engulindo as grandes liñaxes galegas.

A primeira historia vai nos mostrar como os

nobres galegos se foron adaptando a esta nova

situación.

Pedro Fernández de Castro, o sétimo conde de

Lemos, leva xa tres anos retirado en Monforte.

Lonxe queda á súa grande actividade de política

como presidente do Consello de Indias, vicerrey de

Nápoles e presidente do Consello de Italia.

É mediodía e pasean a compaña da súa

muller Catalina de la Cerda, filla do duque

de Lerma.

Van visitar o colexo de nosa señora Antiga,

do que son patrocinadores os condes.

E veñen de belo convento dominico de San

Xacinto e o das franciscanas descalzas, fundacións feitas

polo conde.

Facía tres anos que o conde abandonara por

desecho propio o Consello de Italia.

Doído pola obstinación de Felipe III por non

concederlle a Galicia o voto en Cortes, un

dereito que o conde levaba moito tempo solicitándolle

e que consideraba de xustiza para Galicia.

No pensamento do conde, ainda estaba fresco o

recordo da derradeira entrevista que mantivera co rei

Felipe III no Escorial, coa presenza do príncipe

de Asturias.

Nesa reunión, o conde de Lemos, contrariado polo

posicionamento do rei respecto a Galicia, comunicaralle o

seu abandono da corte e o regreso á

súa terra.

O rei aceptara a decisión do conde cunha

frialdade que o noso protagonista xamáis esquecería.

O conde de Lemos, canso de interceder pola

consecución do voto en Cortes para Galicia, tiba

un derradeiro acto de dignidade que lle supuxo

a súa confinación aquí en Monforte.

Se España, por ser cabeza de Europa, é

a mellor dela, pola mesma razón Galicia, a

miña patria, é a mellor de España por

ser cabo e cabeza desta cabeza.

Das provincias de España, ninguna hai tan aborrecida

como a Galega, como mostrades no acto presente.

Estas son palabras do protagonista da nosa historia,

o séptimo conde de Lemos, que deixou escritas

neste libro, o Buho Galego, en castelán, e

que, traducido, viría dicindo Os mouchos galegos, de

ordinario, ocupan neste imperio os máis eminentes lugares

no espiritual e temporal.

Un castro en Nápoles, outro en Sicilia, outro

en Sevilla, ese número de Cardeais, outro castro,

un Quiroga, un Fonseca, un Zúñiga, un Moscoso,

un Rivera, un Soutomayor.

Os grandes títulos da antiga alta nobreza galega,

os que o conde lhes chamaba Mouchos, pouca

relación tiñan co país máis aló do seu

nome e o patrimonio que conservaban na nosa

terra.

Na práctica, a maior parte das enlleiras liñaxes

galegas estaban en mans da nobreza de fora

de Galicia.

Alba, Medina Celi, Medina Sidonia...

Na anterior historia vimos como a gran nobreza

acabou afastada de Galicia para residir na corte

e participar en altos cargos civís, militares e

eclesiásticos.

Pero non conseguiron melloras sustanciais para Galicia que

seguiu perdendo peso especifico no conxunto de España.

Daquela, ¿quén vai quedar co poder político e

social ante esta ausencia nobiliar?

A resposta temola na clase social que fixo

dos pazos, coma este de Mariñán, a construcción

máis representativa do seu estatus.

Os Fidalgos.

Os Fidalgos foram os verdadeiros reitores da sociedade

galega xunto coa igrexa.

Tiberon postos de importancia na propia igrexa, na

administración e na xudicatura.

Onde, como imos ver agora, tamén foron moi

importantes os escribans e os letrados.

Alonso de Vilanova é un labrego que, como

tantos outros da súa época, traballa unhas terras

que non lle pertencen.

Tenlle as aforadas a este home, o Sr.

da Hermida, un poderoso Fidalgo local.

Este asegura que o labrego lle debe cartos

e, segundo lle explica, o documento que lle

acaba de entregar así o acredita.

Nin Alonso, nin a súa muller, saben ler.

Por iso, aproveitando unha viaxe á vila para

vender os productos da súa horta, Alonso decide

visitar un escriban para que lle explique o

contido do documento.

No seu camiño, Alonso percebe que na vila

hai medo.

Están recrutando homens pro exército do rei que

ten que loitar contra Portugal na fronteira.

No día anterior, nos povos da rodeada xa

estiveran os militares coas listas da leva.

Os homens en idade de levar armas teñen

medo porque incluso casados con familia están sendo

recrutados á forza.

Antes de seguir coa historia de Alonso de

Vilanova, é precisa unha pequena checa histórica aquela

época.

A mediados do século XVII, Galicia convertese nun

campo de batalla.

No marco das guerras de Portugal contra España,

as ribeiras do Miño fortalecense e Galicia vai

sufrir continuas levas e impónselle a obriga de

pagar unha parte dos custos daquela guerra.

Nos anos posteriores a independencia de Portugal da

Coroa Española, a ló polo 1640, a fronteira

entre Portugal e Galicia, aquí marcada polo río

Miño, foi un territorio de continuas loitas.

Esta vila de Salvaterra foi ocupada polos portugueses

e liberada en 1659, tras 17 anos de

ocupación.

Nesa época, o poder militar era do rei

e os altos cargos do exército eran un

monopolio da nobreza e da fidelguía.

Pero volvamos con Alonso de Vilanova.

Cando deixamos ir á procura dun escribán que

lle interpretase un documento, no que lle reclamaba

unha débada.

Alonso de Vilanova entregalle ao escribán Gómez de

Padrón, un membro segundón da fidelguía, o pergameo

no que o señor da Hermida lle reclama

unha débada.

Alonso non entende o que pon naquel papel,

pero sabe de sobra que non lle debe

nada ao fidalgo dono das terras.

O escribán tamén sabe que el non pode

nin quere ir en contra dos intereses dun

da súa clase.

Co poder que lle dá o conhecemento da

escritura e a lei, informa Alonso de que

a única saída que lle queda para non

perder o uso da terra é pagar esa

débada, ainda que non exista.

Acabamos de ver que había fidalgos de diversa

orixe e que non todos tiñan nin o

mesmo poder nin realizaban actividades semellantes.

Os fidalgos máis senyeiros eran os que tiñan

derechos sobre a terra.

Do mesmo modo, os fidalgos de segunda clase

tiberon acomodo na igrexa e os resto dos

fidalgos tiberon que conformarse con postos no poder

local, escribanías ou facer carreira no exército.

A medida que a fidelguía foi collendo forza

nas cidades, apareceron institucións como a esta, por

exemplo, de Santiago, a Sociedade Económica de Amigos

do País, que buscaban o desenvolvemento, sobre todo

económico, e que son a prova de que

a fidelguía foi o grupo dominante entre os

séculos XVII e XIX.

Pero, que vai pasar con Alonso de Vila

Nova na nosa historia?

Como vai pagar unha débeda que todos saben

que non pode ser pagada?

Na praza, a muller de Alonso pagalle a

un funcionario municipal os impostos sobre o que

vendeu ese día.

Os campesiños, ademais do esforzo de traballar a

terra e pagar o foro, tamén teñen que

pagar os impostos sobre o que venden.

A Vila acaban de chegar a unha partida

de recrutamento que ven cos nomes para a

leva.

Unha a unha van dicindo os nomes dos

que teñen que pasar a formar parte das

tropas.

Miguel de Reboiras, fillo dun campesiño adinhairado, está

incluído na lista dos soldados que deben unirse

ao exército.

Miguel está decidido a calquera cousa con tal

de non ter quira guerra.

Vaille pedir consello ao escribán, que é quem

máis sabe disso.

Para avivarlle o enxeño, Miguel de Reboiras entregalle

unha bolsa con moedas.

De súpeto, o escribán daco a solución.

A topa, un sustituto para Miguel que non

é outro que Alonso de Vilanova, o noso

labregón apuros.

Diante dos cartos, o campesiño non está en

situación de escoller.

Vai ser pai, e se non quere que

o voten das terras que trabalha, ten que

aceptar o que lle propón o escribán.

Por 26 ducados e unha baluga de manteiga

para súa moed, Alonso de Vilanova irá a

guerra en lugar de Miguel de Reboiras.

A historia de Alonso de Vilanova e de

Miguel de Reboiras non constituía para nada unha

excepción na relación entre as clases dirixentes e

o povo no século XVII.

O poder da fidalguía e da xerarquía eclesiástica

sobre os campesiños era absoluto.

As súas vidas estaban literalmente nas súas mans,

nas mans dos señores, que se esforzaban para

que o povo entendese que iso era algo

natural.

A historia que van ver a continuación protagoniza

unha o señor destas terras e abade do

mosteiro de Lourençá.

En Vilanova de Lourençá, conforme un documento de

1680, era costume que cada día de reis

o alcalde mayor e os dous alcaldes ordinarios

acompañados polo povo lle entregasen un papo rubio

ao abade do convento.

Era un xeito de renovar o seu señor

o seu compromiso de lealdade e fidelidade.

O abade collía o papo rubio nas mans

e sacaba dunha caixiña unha tesóira que poñía

no pescozo do paxaro coa disposición de cortar

o mínimo movimento.

O abade advertía a todos os presentes Vedes

basalos este paxaro, vedes como está na miña

man cortarlle a cabeza.

Así está na miña man cortarlle ao basalo

que non obedeza.

Pero para expresar a súa misericordia, soltaba o

paxaro e daballe a liberdade, de igual xeito

que lhes permitía aos basalos andar ceibos.

A situación de Alonso e dos campesiños da

súa época era de sometemento a fidelguía.

Os dereitos da terra que traballaban pertencían a

un fidalgo.

Vivían coa doutrina religiosa instruída por outro fidalgo.

Tiñan que dirimir os seus preitos por medio

de outro fidalgo e os impostos pagaballos tamén

a outro fidalgo.

Por riba, cando os campesiños ian a guerra

facían o tamén as ordes de fidalgos.

Ata hai poucos anos este edificio era o

cuartel de San Fernando e agora resulta que

é a Facultade de Belas Artes de Pontevedra.

O troco de uso no edificio é sinal

da fin da milicia obrigatoria.

Na nosa anterior historia veamos como se evitaba

o ingreso no exército pagando para que outro

ocupase o lugar.

Ese efeito vai ser reproducir doucentos anos máis

tarde na chamada filas para as guerras de

Cuba de Filipinas ou para a guerra de

África.

Neses casos a figura que vai posibilitar a

sustitución vai ser o cacique local que por

cartos ou por pagamento de favores se vai

converter no intermediario ou no conseguidor deses novos

tempos.

De caciquismo e de pagamento de favores é

do que imos falar na nosa vindeira historia.

Cando paseamos polas rúas das nosas vilas e

cidades hai un elemento que nos acompaña no

noso camiñar e que por cotian pasa inadvertido.

Dar lleno a medalguén a unha rúa pretende

servir de homenaxe e perpetuar a memoria dun

persoeiro que tivo relevancia social.

Cando as nosas cidades tiveron a primeira gran

expansión no paso do século XIX ou XX

abrironse moitas rúas e avenidas novas que normalmente

se bautizaron con nome de políticos dese momento.

No século XIX cando en España se instauraron

as eleccións como simple formalidade democrática aparece unha

figura clave no control social e no control

do voto, o cacique.

O funcionamento era ben simple.

Controlando os resultados das votacións, estaban os caciques

situados nos cargos locais ou provinciais e en

riba estaba a figura do oligarca que controlaba

todo desde Madrid.

Mediante un sistema de favores e prebendas os

caciques locais captaban os votos que eran recompensados

con novos favores.

Deste xeito perpetuaba a oligarquía no poder.

Ainda que a figura do cacique originaria de

América onde ten un significado respectable para moitos

povos indíxenas, en Galicia, os caciques foram principalmente

controladores sociais e políticos, que tamén é certo

que desde os seus cargos impulsaron obras públicas

e favoreceron a renovación urbana do noso país.

Hoxe, a maioría de nós descoñecemos o modo

de operar daqueles persoeiros e só os identificamos

cos nomes de algunhas ruas das nosas cidades.

O poder que tiveron estes políticos caciques sobre

as provincias que representaban en Madrid foi inmenso.

Neste sentido, posiblemente, o máis ilustre político representado

nas ruas das vilas galegas eixa Eugenio Montero

Ríos.

Non só lle deu nome a ruas en

Vigo, en Lugo ou en Santiago de Compostela.

Tamén a esta, a Gran Vía de Montero

Ríos aquí en Pontevedra.

Sobre Montero Ríos trata a nosa derradeira historia

de hoxe.

Este domingo é un día de reunión política

no pazo de Lourizán, a residencia de Lecer

de Montero Ríos.

Quereis transmitiros o agradecemento aos familiares máis directos,

que son a súa vez os principais axentes

do entramado político que foi configurando o longo

dos últimos 40 anos e que culminan cos

seu nomeamento como presidente do governo.

É o broche douro dunha gran carreira política

dentro do Partido Liberal.

Na celebración familiar estaban o seu fillo Andrés

Avelino, representante case vitalicio por Mondoñedo e un

defensor da protección de menores.

O seu fillo Eugenio, que era representante de

Muros e antes de Cambados.

O seu xenros Eduardo Vicenti, que chegaría a

ser 36 anos deputado en Cortes por Pontevedra,

e Eduardo Martínez del Campo, senador vitalicio.

Tamén estaba o seu xenro García Prieto, un

político de gran valía.

Todos eles representaban o entramado caciquil de carácter

familiar que construíra sabiamente o patriarca de Lourizán.

García Prieto formaras en o bufete de Montero

Ríos, e foi quen mellor aprendeu as ensinanzas

do político galego.

Primeiro baixo a vixía do seu sogro, e

posteriormente pola súa conta chegara ata onde non

puido chegar ningún dos propios fillos de Montero.

García Prieto terminou sendo unha peza insustituible na

rede política caciquil creada polo seu sogro.

Foi quen decreara a súa propia organización na

que situou a membros da súa familia seguindo

o modelo de Montero Ríos, que consistía en

colocar familiares en cargos políticos para telos ao

seu servizo.

Era pois un alumno aventaxado, por iso Montero

Ríos ía nomealo Ministro de Gobernación.

O sistema caciquil da restauración española de finais

do século XIX estaba asentado no control das

institucións de carácter provincial e local.

Os concellos e as deputacións eran fundamentais nese

control.

O alcalde, o xuiz ou o secretario do

concello eran postos moi apetecible política e socialmente.

Eles eran os intermediarios copogo, a parte do

poder que coñecían os cidadanes de apé.

Eran os conseguidores aos que podían recorrer os

galegos cando tiñan algún problema.

Lourizán converteuse nos olardos Montero e as reunións

familiares en auténticos consellos de estado.

Atalí achegase o alcalde dun concello veciño que

vai facer unha xestión para un propietario acomodado

da súa vila.

O home pediulle recomendación pro seu fillo e

o alcalde, o cacique local, vai usar a

súa influencia por pertencer a rede dos Montero

Ríos.

A proximidade copogo outorgaballe prestixio social ao cacique.

Os veciños visualizaban o poder na súa figura

e non nos representantes elixidos, os que non

coñecían e que nada tiñan que ver coa

súa vida diaria.

Cando o favor sexe aconseguido, o alcalde farállese

ver os beneficiarios que deben contribuir na súa

familia e no seu entorno apoiando as candidaturas

dos Montero.

O alcalde faía as presentacións entre don Eugenio

e o rico propietario da súa vila.

O pai pediu recomendación pro seu fillo licenciado

en derecho pola Universidade de Santiago para colocalo

como secretario nun concello veciño.

Este alcalde representa a base do sistema que

ten a Montero no seu cume.

Caciques locais que apañan votos e intermedian en

favores entre os veciños.

A persuasión do cacique debía ser suficiente para

controlalo o proceso electoral e o día a

día na vida local.

Cando esta rede fracasaba facía uso da forza

empregando a intimidación ou o encarceramento dos disidentes.

Ademais, sempre quedaba o recurso da fraude mediante

a falsificación de actas ou a votación masiva

dos mortos ou, no último caso, a compra

de votos.

Nesta humilde casa da Rúa Santiagueza dos Xasmins

naceu Montero Ríos no 1832.

Esta orige humilde non lhe impediu chegar ás

máis altas cotas do poder político e social

da súa época.

Ademais, do seu talento nesa carreira empregou dos

apoios básicos da historia social de Galicia.

A recomendación e o favor.

En agradecemento do feito pola súa cidade natal

os santiagueses levantaron esta estatua no 1916 dous

anos despois da súa morte por suscripción popular.

E colocaron a aquí, no centro da praza

do Obradoiro no lugar máis representativo de Santiago

e de Galicia.

Dous anos máis tarde, trasladaron a praza de

Mazarelos, porque se entendeu que ningún político era

tan importante como para ter unha estatua nesta

praza.

Por iniciativa dun artista, volveu a estar aquí,

ainda que só por un día.

Este emprazamento, ainda que ocasional, recórdanos o gran

poder que tivo este home.

Catedrático, abogado de prestixo, liderou as propostas de

profesionalización da justiza e da separación da Igrexa

e o Estado entre outras moitas de carácter

progresista.

Foi, sen embargo, unha das grandes figuras dun

sistema, o Caciquil, o que chegou a atacar

na fin da súa carreira política.

Un paradoxo que, quizáis, non o é tanto

para unha figura controvertida que foi alcumada como

o Cuco de Lourizán.

Outro dos poderes fundamentais do sistema Caciquil eran

os governos provinciais.

Eses governos civís estaban nas actuais sedes das

subdelegacións do goberno.

O gobernador dirixía a administración provincial e, como

tal, era o xefe dos servicios públicos da

provincia.

Ademais, controlaba a orde pública e a policía.

O gobernador era a máxima autoridade e representaba

o goberno do Estado na provincia.

Polo tanto, era a máis alta autoridade política

e administrativa.

Neste capítulo falamos dos nobres, dos fidalgos e

dos caciques que tiberon un poder que decidiu

o destino de moitos galegos nos últimos cinco

séculos.

Todos eles tiberon ese poder porque lle otorgou

un sistema político que serviron e do que

se aproveitaron.

Os caciques cobraron como favores o que nunha

democracia son derechos de todos os cidadáns.