Original subtitles

(Transcribed by TurboScribe.ai. Go Unlimited to remove this message.) Música Lembrate

desta terra que hoxe nos acolle, Galicia.

Terra premosa, de xentes boas e xenerosas que

quiso honrarte coa súa gratitude.

Estas palabras pronunciaba xoan Carlos durante a ofrenda

ao apóstol aquí na catedral no ano 2004.

Non era a primeira vez que o rei

falaba galego e facía o común xesto de

recoñecimento dun idioma propio dun pobo.

Pero xoan Carlos non foi o único monarca

en empregalo no seu idioma.

Séculos atrás o galego nacía como lingua do

pobo, pero tamén como lingua de reis.

Diso, da historia do idioma galego, que é

unha parte crucial da nosa historia, é do

que imos falar hoxe neste capítulo.

Oitocentos anos antes de que xoan Carlos I

pronunciara aquelas verbas en galego, outro rei, Afonso

X o Sabio, compoñía unha das obras mestras

da nosa literatura.

Aquí, na Biblioteca dos Coreal, gárdase como un

dos seus maiores tesouros un dos códices das

Cantigas de Santa María.

Este códice contén catrocentas dazasete cantigas escritas en

galego-portugués, ilustradas con miniaturas e con notación

musical.

A maioria das cantigas relata milagres sucedidos coa

intervención da Virxe María.

Pero esta obra cúme do galego-portugués, composta

no século XIII, e sobre todo o seu

autor Afonso X o Sabio, tamén van exemplificar

un dos paradoxos da historia de Galicia.

Estamos na corte de Afonso X o Sabio,

rei de Galicia e de Castela e León.

Daquela, a corte era itinerante, e establecíase ás

veces en Toledo, e outras en Sevilla ou

Burgos, dependendo da actividade do monarca nas guerras

da reconquista contra os árabes.

O rei adoitaba reunirse cos seus cortesans en

longas veladas, durante as cales se danzaba e

se cantaban as últimas trovas da Provenza, no

sur de Francia.

O monarca rodeábase de trovadores, xeralmente nobres ou

señores, que componían versos para ser cantados.

Versos que podían ser de amor a unha

dama, ou versos satíricos que se chamaban de

maldicir.

E supónse que un día o rei, quizáis

canso de versos de amor e de maldicir,

pensou que estaría ben componerlle versos a outra

dama máis espiritual, a Virxe María.

E así o monarca, en colaboración con outros

trovadores, empezou a escribir e a musicar os

milagres da Virxe.

Milagres que se inspiraban en libros de erudición

clásica, pero tamén na tradición oral popular.

Pero seguramente, chegado este punto, é necesario facerse

unha pregunta clave.

¿Por qué escribiu Afonso X as Cantigas en

galego cando ele foi o rei que lle

deu ao castelán o impulso definitivo para convertilo

en lingua oficial da corte?

Para ter a resposta xeitada, temos que remontarnos

ainda máis no pasado.

Sobre o ano 900, o territorio de actual

Galicia, o norte de Portugal, Asturias e León,

formaban unha unidade de fronteos árabes que ocupaban

unha gran parte da península ibérica.

Nese territorio vaise configurando unha sociedade feudal formada

por señores e vasalos, campesiños que traballan á

terra, monxes que vivían en pequenos mosteiros, e

nobres que, dende os seus castelos, defendían a

unxe a outros e, a cambio, tiñan potestades

sobre eles.

Nese territorio, en tres axentes, comezou a falarse

un idioma derivado do latín, o galego.

Pero xo se falaba, porque o latín que

trouxéramos romanos era a lingua da cultura, dos

documentos legais e da litúrgia.

No caso do galego non sabemos exactamente cando

se comezou a falar, pero que sí parece

certo é que o seu uso se estendeu

por toda a sociedade.

Vamos, que foi un éxito entre a xente.

Falaban os reis, falaban os nobres, como o

dono deste castelo de Sobroso, e todos os

servos destas terras.

Ben, sabemos xa que o galego se falaba

en todo o territorio, pero como se fixo

esa transformación do latín ao galego?

Por exemplo, palabras que en latín eran pectum

derivaron no galego en peito, e outras como

a claven en chave.

Os habitantes de Galicia falaban antes do latín

lingüas prerromanas e puido pasar que tenderon a

aprender o latín de xeito simplificado.

En certo sentido, algo parecido o que está

a pasar hoxe coa escrita e cos móviles.

Porque a simplificación dos mensaxes nos móviles está

a modificar, sobre todo entre a xente máis

nova, o xeito de escribir.

Vai mudar eso o modo de escribir no

futuro?

Ainda é moi cedo para sabelo.

Perdón.

A partir do século XI, Compostela constitúe un

importante centro religioso, político e cultural.

Inicia esa época de esplendor do Caminho de

Santiago e da arte románica, e a través

do Caminho vai chegar a Galicia xentes e

ideas de todo a Europa.

Colas de peregrinos e turistas seguen agardando para

visitar a catedral, pero son moitas menos as

persoas que se achegan ao Panteón Real, que

está na entrada do Museo da Catedral.

Aquí están enterrados Fernando II e Afonso VIII,

reis de Galicia e León.

E isto non é anecdótico.

Evidencia a hexemonía política galega no século XII.

Foi o período culminante da influencia dos nobres

galegos.

Alguns dos cales tamén xacen aquí, como o

poderosísimo conde de Traba, Pedro Froilá.

Así pois, debido a importancia política que tiña

Galicia naquel momento, non é extraño que se

escolla o galego como lingua de prestixo.

Recapitulemos.

Galicia tiña daquela un poder político decisivo.

O galego era un idioma usado por todas

as clases e os estamentos sociais, así que

as cantigas tiñan tamén que compoñerse no noso

idioma.

En este idioma, no século XII, a nobreza

galega rica e ociosa vai pagar para que

se compoñan poemas e cantigas.

E a moda era imitar o que se

facía no sur de Francia, na Provenza.

Así é como se comezan aquí a escribir

poemas de amigo, de amor e de maldicir

para ser cantados.

Estamos no Palacio da Ajuda, preto de Lisboa,

un palacio que durante o século XIX foi

a sede da monarquía portuguesa ata a chegada

da República en 1910.

Estamos aquí para visitar a Biblioteca de Ajuda

e localizar un manuscrito que ten tanta importancia

para a lingua portuguesa como para a galega,

que eran a mesma no principio.

Este códice manuscrito en pergameo, o Cancioneiro de

Ajuda, é unha das xoias desta Biblioteca Real.

Data de finais do século XIII, pero non

se descubriu ata o século XIX.

O manuscrito contén máis de 300 composicións, case

todas cantigas de amor dedicadas ás damas e

escritas en galego portugués.

Supónse que máis dunha man realizou a obra

que está incompleta.

Hai espazos en branco que se creen destinados

a anotación grega.

Tampouco aparecen os nomes dos autores dos poemas.

Non obstante, os estudosos, por comparación con textos

doutros códices, identifican máis de 38 poetas diferentes,

galegos e portugueses.

Nomes como Paio Soares, Paio Gómez Chariño, Martín

Soares...

Alguns desestrobadores, como o Crego Airás Nunes de

Compostela, crexe que traballaban no taller de Afonso

X o Sabio e durante moitos meses colaboraron

na elaboración das cantigas de Santa María.

Do taller do Rei Sabio sairá unha das

máis destacadas obras do galego portugués.

Pero ao mesmo tempo, ese taller producirá unha

enxente obra en castelán.

Afonso X será o primeiro monarca que lle

dé un verdadeiro pulo como lingua oficial e

como prosa dos escritos científicos e literarios.

O castelán despraza así a que for a

lingua culta tradicional, o latín.

E dálle ese pulo porque a reconquista naquel

momento está otorgando máis poder a outras zonas

da península e a outras cidades como a

Toledo e Sevilla, en detrimento de Compostela.

Afonso X, autor dunha obra cúme do galego,

foi tamén o gran valedor do castelán, ata

daquela unha lingua de menor prestixo co galego.

Pero hai algo máis que non debemos deixar

de contar.

Este río minho que hoxe separa Galicia de

Portugal durante moitos séculos na Idade Media non

constituiu fronteira ninguna.

E o que se falaba a un lado

e a outro era o mesmo idioma das

cantigas, o galego portugués.

Pero no século XII as loitas nobiliarias acaban

co a excisión do norte de Portugal, que

ata daquela era só un condado integrado no

reino de Galicia e León.

En 1139, o nobre portugués Afonso Enriques proclámase

rei de Portugal.

E isto é un feito de enorme trascendencia

para a nosa lingua.

Por que?

Porque o portugués por un lado e o

castelán por outro vanse a sentar como idiomas

oficiais de dous reinos independentes.

Galicia vai comezar a perder poder na corte

e o galego progresivamente vai perder a súa

influencia e a presenza na escrita na mesma

medida que Galicia perde poder.

De todos os xeitos ata o século XV,

o galego, aparte de falarse mayoritariamente por toda

a poboación de Galicia, seguirase escribindo.

Escribense crónicas e historias e empregas en documentos

non literarios, agasnos reais.

Por exemplo, en escritos da vida municipal como

a bandos, acordos ou contratos.

O certo é que a partir do século

XV, cua chegada ao poder dos reis católicos,

iníciase o proceso de centralización do Estado.

A nobreza é obrigada a trasladarse á corte

e poñerse ao servicio dos monarcas que mandaron

aquí unha aristocracia foránea castelán falante.

Xunto a eles, os altos cargos da igrexa,

igualmente vidos de fora, tamén impoñen o castelán.

E setemos en conta que xa desde Afonso

X, os reis renuncian ao uso do noso

idioma, a batalla da lengua semella moi desigual.

O galego era falado pola xente do pobo,

fronte á nobreza, parte da igrexa e os

reis que favorecian a difusión do castelán.

Ata o século XVIII son escasísimas as mostras

literarias en galego e o que os estudosos

chaman séculos escuros.

Pero houve eruditos que souberon descubrir esa riqueza

e debuxar un diagnóstico moi certeiro do estado

do noso idioma.

No verano do ano 1745, un monxe vieito

percorre os camiños do noso país.

Leva con él cadernos e lápis onde apunta

cuidadosamente os nomes de todo tipo de plantas.

E, ademais, debuxas.

Reflicte todos os detalles.

Consulta de vez en cando, para identificar os

vegetais, un librinho de botánica, Historia das plantas

da Europa.

Tamén lhe interesan as voces, os nomes de

lugares, de montes, de ríos ou pontes.

Durante sete meses percorre Galicia convertido nun preguntón

insufrible, como él mesmo se define.

No tempo que me detive en aquel reino

de Galicia, procurei recapacitar o pouco que mamara

da lingua galega e fis en especial estudo

de recollere e escribir todas cantas voces ou

bía falaro rústicos.

Aquel monxe chamabase Pedro Xosé García Balboa, máis

conhecido como Fray Martiño Sarmiento, ou Padre Sarmiento.

Aqui no Museo de Pontevedra gardanse alguns apuntamentos

daquela viaxe e boa parte da súa obra

posterior, como este tomo de Historia Natural ou

este tratado sobre a Carqueixa.

A súa figura é importantísima e excepcional como

estudioso da nosa lingua nun momento no que

o galego era considerado só un dialecto.

Él foi o primeiro investigador da nosa fala

e o primeiro en reclamar o seu ensino

e a súa dignificación.

Pero, por que ti vos te interese Sarmiento?

Aqui no Pazo de Santa Margarida pasou o

Sarmiento parte da súa nenez.

Nacera en Vilafranca do Biarzo en 1695, pero

xa aos 4 meses se trasladara coa súa

familia a Pontevedra.

Galegos eran os seus pais adevanceiros de orixe

fidalga.

Na súa casa falabase galego e baixo este

carballo centenario de Santa Margarida, que xa daquela

dicían que tiña 600 anos, seguro que Sarmiento

xogaba e falaba galego cos nenos do seu

tempo.

Sarmiento debeu ter o primeiro contacto co Castellán

ao comenzar os estudos primarios no convento de

Lérez, aquí onde estamos nos agora, e despois

no colexo da compañía de Xisús.

Daquela, o ensino era exclusivamente en latín e

en castellán, tanto nos estudos primarios como, por

suposto, na universidade, ainda que tanto a uns

como a outros só accedía unha exigua minoría.

En esa época, o ensino vai se converter

nun instrumento mais da política unificadora da monarquía

dos Borbóns.

Outro xeito deste endelo castelán, que en Galicia

só utilizaban as elites, os altos cargos do

clero, os nobres, os fidalgos, os burócratas do

Estado...

O galego seguía sendo a lingua mayoritaria tanto

en cidades e vilas como a no agro,

pero o castelán configurábase como unha lingua de

prestixo, sen esquecer o latín.

Sarmiento, en escritos de madurez, vai lembrar como

lle obrigaban a falar castelán e como se

rían del pola súa forma de falar.

Él foi o primero en tomar conciencia do

inxusto e do absurdo dun método de ensino

que obrigaba os nenos a renunciar á súa

lingua nai.

Isto é o que opinaba o Moncho sobre

o tema.

Os mais dos mestres non naceron en Galicia

nin fixeron estudos de lingua galega e castigan

os nenos que soltan alguna voz ou frase

galega como se deixasen unha herexía.

Non lin outra barbaridade semellante.

Obrigar os nenos a que estuden unha lingua

morta como é a latina por medio d

'outra que pra eles está inda máis morta

como é a castelá e que esquezan a

lingua que mamaron e que é nativa deles

como pasa co galego.

Despois de estudar Teología en Salamanca, Sarmiento comeza

a súa carreira de investigador.

En as súas pescudas moi pronto vai crecer

o interese polas linguas, pola orixe das palabras,

pola etimología.

E nese interese incluía especialmente a súa fala

natal.

Despois de 20 anos fora de Galicia, é

nesa viaxe de 1745 cando Sarmiento redescobre toda

a riqueza idiomática.

Apadumar, verbo xeral pra facer mal e ainda

pra matar.

Carepas, chaman así as mondaduras de freuta.

Garelas, chaman así as molleres que traen de

vedanzos o pan, entre outras cousas.

Algunos destes termos, como o de garelas, xerón

existen.

Non se usan porque definen realidades que se

extinguieron tamén.

Sen ir máis longe, hoxendía nas cidades, polo

xeral non se leva o pan ás casas.

Hai que ilmercálo un mesmo.

Pero pros lingüistas estes termos son a fonte

extraordinária de conhecemento porque, ademais de explicar a

evolución da lingua, serven para saber como era

a vida e as costumes naquele tempo.

Disculpen.

Todos os termos recollidos en Galicia Sarmiento plasmou

-nos en escritos pero ningún deles foi publicado

en Vida do Monxe.

Hoxe, si temo a oportunidade de consultálos en

libros como este que editou non hai moito

o Consello da Cultura Galega.

Pero, por desgraza, o caso de Sarmiento foi

unha excepción.

Tería que pasar casi un século para que

aparecese unha figura tan destacada nas letras galegas.

Imaginan can?

A imprenta de Juan Compañel era unha das

máis importantes de Vigo.

Ali editaba o seu xornal La Oliva, un

periódico de ideais liberais e regionalistas.

Pero no ano de 1863, a imprenta traballaba

na edición dun libro do que ninguén daquela

imaginaba a trascendencia que ia ter.

Era un libro de poema.

Escrito en galego e por unha muller.

Esas dúas últimas características dotaban de excepcionalidade este

traballo.

Nesta placa da Rúa Real de Vigo lembrase

que aquí estaban situados os antigos obradoiros tipográficos

de Juan Compañel e que de aquí, no

1863, saía o primeiro libro contemporáneo escrito por

completo en galego.

A primeira edición de Cantares Galegos, esta que

teño na mán, tive unha repercusión e un

éxito significativo porque daquela eran os éxitos literarios.

Pero como foi posible este fito que trouxe

un renacer literario pro noso idioma?

Para sabelo, antes de falar de Rosalía, temos

que falar do seu home, Manuel Murguía.

Este home que se incorpora a Tertulia do

Café é Manuel Murguía, historiador, xornalista e escritor.

Murguía formaba parte dunha minoría de intelectuais afins

ás ideas políticas que preconizaban un estado federal.

Están influidos por un movimento de reivindicacións das

identidades nacionais que está a correr por todo

a Europa desde principios do século XIX.

En esa reivindicación das identidades, a lingua é

un factor esencial.

Esa minoría ilustrada da que forma parte Murguía

levanta a súa voz pra denuncialo abandono e

a ignorancia da peculiar realidade de Galicia por

parte do goberno de Madrid.

Esa mesma minoría protagonizará o resurdimento cultural e

literario que Rosalía de Castro inaugura cos seus

cantares e que continuará coas obras de Eduardo

Pondal e Curros Enríquez.

En cafés como estes reunías estes intelectuais concienciados

cos problemas do país e coa lingua.

Nos cafés das cidades debías escoitar galego, pero

seguramente xa tamén castelán, como a hoxe.

Sí, café.

Gracias.

De nada.

E aquí atopámonos de novo con un paradoxo,

porque o resurdimento cultural vai vir acompañado dun

retroceso no uso oral da lingua.

É dicir, xa orden escritores e obras en

galego, en un momento doce da nosa lingua.

Pero ao mesmo tempo, o galego vai perder

falantes, sobre todo nas cidades, o que vai

facer que o impacto do resurdimento se dilúa.

Recapitulemos.

Sabemos xa que Murguía, o home de Rosalía,

era un intelectual que xunto a outros como

a él alzou a voz contra a discriminación

que o galego estaba sufrindo.

E tamén que o galego seguía a ser

o idioma mayoritario, aínda que estaba a perder

falantes a favor do castelán nas cidades.

D'acordo, temo o contexto.

Pero, de onde saíu cantares galegos?

Como chove, miu diño, como miu diño chove,

como chove, miu diño, pola banda de la

iño, pola banda de l'estrove.

Como a triste branca nube truba o sol

que inquieto a luma.

Con estes versos, comeza unha das poesías máis

conhecidas de cantares, supónse que escrita por Rosalía

nas Torres da Hermida, en l'estrove, desde

onde podía contemplar a paisaxe que describe.

Esa cantiga era moi popular no Val-de

-Padrón.

A escritora inspirouse en ditos, nos refráns, na

tradición oral para acompañelo ás súas poesías.

En casi todos os poemas, o punto de

partida é un cantar.

Hai quem di que o rap é, hoxe

en día, a forma de expresión máis popular

da música e do verso, a que está

máis en contacto coa fala da rua.

As similitudes entre o rap e a regueifa

son evidentes.

Ai, Tacaño, sei, no, eu, no, no, digo,

nunha cuña, bono, vai, vai, espera, vivo, tamén

non sei na coruña.

Pois na coruña está Sornes, meu querido compañeiro,

e seguindo co este tema de Tacaño, se

lo primeiro.

Se Tacaño non me fale, colo que che

vou contare, que carallo che i dar, Luís,

que carallo che i de dare.

Se cadra, podemos dicir que o intento que

fan os regueifeiros de trasladar a súa música,

a fala popular e o folclore da súa

zona ten semellanzas co que fixo Rosalía hai

máis dun século cando compuxo cantares gallegos, colleu

como materia prima o falar dos seus paisanos

e converteu-no en poesía.

A isto, hai que engadir que, cando Rosalía

compuxo cantares, unha serie de poetas estaban a

experimentar en España con formas populares do folclore.

Rosalía, no mesmo prólogo de cantares, confesa inspirarse

nun modelo que segue esa tendencia, el libro

de los cantares, de António Trueba.

Pero Rosalía non escribiu cantares gallegos seguindo súa

unha moda ou unha tendencia literaria.

Fixo como unha reivindicación da lingua, da xente

e dos problemas do propio país.

Todo redunda nunha intensa afirmación que fixo sobre

Galicia.

Pobre Galicia, non debes chamarte nunca española que

España de ti se olvida cando eres hai

tan hermosa.

Está claro que Rosalía é unha figura clave

da historia da nosa lingua e literatura, pero

por que se escolleu precisamente o 17 de

maio para conmemorar o Día das Letras Galegas?

E que ten que ver esta data con

cantares gallegos?

O lógico sería pensar que ese é a

data de súa publicación, pero nun é así.

En realidade, ignórase a data exacta de publicación

de cantares gallegos, pero propuxoseu das sete de

maio por ser ese o día no que

Rosalía lle dedicou esta obra a escritora e

poeta Fernán Caballero.

Señora, por ser mujer e autora de unhas

novelas hacia las cuales siento la más profunda

simpatía, dedico a usted este pequeno libro.

Sirva él para demostrar a la autora de

La Gaviota y de Clemencia el grande aprecio

que le profeso, entre otras cosas, por haberse

apartado algún tanto en las cortas páginas en

que se ocupou de Galicia de las vulgares

preocupaciones con que se pretende manchar mi país.

O máis curioso é que o 17 de

maio é tamén a data do nacimento de

Manuel Murguía, co que é de supoñer que

Rosalía estaría encantada co elección de ese día.

A pesar do éxito de cantares gallegos, e

dos esforzos de Murguía e dos seus compañeros

de xeración, as reivindicacións de Rosalía tardarían uns

anos en articularse políticamente.

As Irmandades da Fala xogarían un papel esencial

no uso do galego como língua do discurso

político, e ese uso acadaría a súa expresión

máis xenuína nos discursos de Castelao.

A primeira vez que o galego se proclamaba

como idioma conficial do noso país foi no

Estatuto plebiscitado en 1936.

Era o resultado dunha intensa noita dos galeguistas

encabezados por Castelao.

Este Estatuto de 1936 que teño na mán

abrió o camiño para a instauración do noso

idioma na vida administrativa e no ensino.

A Guerra Civil e o franquismo cortaron de

raíz toda a posibilidade de que o galego

se normalizase como língua propia do país.

Veu unha longa noite de pedra da que

comezamos a sair coa chegada da democracia, coa

Constitución e co novo Estatuto de Autonomía de

1971.

O galego ten hoxe o rango legal de

língua propia e oficial de Galicia o mesmo

que o castelán.

Neste capítulo quixemos facer un percorrido pola historia

da nosa língua.

Na Idade Media foi a língua dos reis

e dos nobres galegos.

Grazas ao pobo sobreviviu aos séculos escuros e

pudo ser rescatada polos poetas e reivindicada como

o principal sinal de identidade do noso país.

Hoxe é a língua oficial de Galicia e

ninguén pode ser perseguido polo seu uso, aínda

que non volveu ser unha língua normalizada porque

non a usa toda a sociedade para calquer

acto.

Escoitasen a televisión, no Parlamento, aprendesen as aulas,

pero cada vez escoitasen menos nos patios dos

colexos e nas ruas das cidades.

O futuro dos galegos non sabemos en que

língua se vai escribir, pero é unha responsabilidade

de todos non perder os sons das nosas

voces.

¡Hola!

¿Qué estás haciendo?

Grabando.