Original subtitles

(Transcribed by TurboScribe.ai. Go Unlimited to remove this message.) Música Os

nenos e nenas que nacen hoxe nos hospitais

galegos chegan ao mundo chorando, coma casi sempre.

Pero seguramente con menos motivos, porque todos venen

amparados por leis que os igualan en dereitos

básicos.

Pero, ainda que todos nacen nos mesmos hospitais,

cada un é da súa casa e a

súa familia vai lledar unha formación que lle

vai dar ou quitar oportunidades na vida.

Diso é do que vai tratar este capítulo,

do que significou ao longo da historia de

Galicia a casa e a familia na que

se nacen.

Música Neste capítulo de historias de Galicia imos

lle falar de tres familias, unha nobre, outra

fidalga e outra labrega.

E tamén falaremos da casa e da familia

mariñeira.

Os nobres loitaron por ter poder, os fidalgos

sobre todo por aparentar que o tiñan e

os labregos e os mariñeiros loitaron por sobrevivir.

Outra diferenza era que os nobres vivían en

castelos, os fidalgos en pazos, e os que

traballaban a terra e o mar vivían en

casas.

A primera historia deste capítulo aconteceu neste castelo

de Souto Mayor hai 550 anos.

O seu protagonista foi unhome clave na historia

de Galicia.

Era filho dun conde, pero o seu pai

nunca o quixe reconhecer como filho.

Este mozo é Pedro Madruga, filho bastardo do

conde de Souto Mayor.

O seu pai non quixo reconhecelo e por

iso non poderá herdar ningún título nobiliario nin

o patrimonio familiar.

Como moitos outros filhos naturais, bastardos ou espurios

de nobres, o protagonista da nosa historia está

destinado a ser clérigo.

Pedro xa leva varios anos no mosteiro e

esta mañá recibiu correspondencia do seu irmán, Álvaro

Paez, filho legítimo e herdeiro da casa de

Souto Mayor.

Nela, e con gran pesar, comunicalle a recente

morte do seu pai, Fernán Lláñez de Souto

Mayor.

A noticia alimenta a amargura de Pedro.

Sabe ser descendente de dúas das principais familias

e casas nobres de Galicia.

A sua nai é da casa de Monterrey

e o seu pai era Fernán Lláñez de

Souto Mayor, pero ele, non é nobre nin

a priori, ten posibilidades de serlo.

Nunca saberemos con certeza por que o pai

e a nai de Pedro Madruga, sendo dúas

nobres, nunca chegaron a casar.

Pero sí sabemos que daquela, máis ca hoxe,

o matrimonio non se rexía polo amor nin

pola necesidade de reconhecer os filhos ilegítimos para

convertilos en herdeiros.

Actualmente, seguen existindo en Galicia litixos polos que

alguén reclama un título nobiliario.

É o caso de Francisco Abraldes, estelvanel de

Ribeira, que leva máis de 20 anos pleiteando

coa justiza para que reconheza que ele é

o marqués de Abraldes.

De conseguilo, el, igual que Pedro Madruga, pasaría

de plebeu a nobre.

Pero a nobreza ten xa desde a Idade

Media normas moi estrictas para a transmisión de

títulos nobiliarios.

Na nobreza era o fillo varón máis vello

quen recibía o título nobiliario, os dereitos de

propidades sobre fortalezas, casas e terras, e de

dominio sobre os servos.

O problema complicabase cando non había descendentes legítimos.

Se alguna clase social era pechada na Idade

Media, esa era a nobreza.

Nobre erase por nacemento ou non había maneira

de selo.

Era un dereito de sangue.

Pero, como toda regra, esta tamén tiña a

súa excepción.

Esta maña, na cara de Pedro, xa non

se aprecia ninguna amargura.

Segue tendo a mesma expresión de determinación, pero

o seu futuro acaba de cambiar de horizonte

radicalmente.

Diríxese cara ao castelo de Souto Mayor acompañado

por un emisario do seu medio irmán, Álvaro

Páez de Souto Mayor, quen, ao non ter

descendencia, intercedeu ante o rey de Castela, Enrique

IV, para que legitime o seu medio irmán

para a sucesión da casa de Souto Mayor.

Finalmente, o rey accedeu a súa petición.

Pedro Madruga fixose cotítulo de conde de Souto

Mayor en 1468 ao morrer o seu irmán

e valedor Álvaro, asediado aquí en Tui por

os Irmandiños.

Vendo o perigo, Pedro fuxiu a Portugal e,

desde ali, un ano despois, encabezou a reacción

dos nobres galegos que significaría a derrota definitiva

dos Irmandiños.

No ano que pasou no país veciño, entablou

a amizade con o rey portugués Afonso V

e, ali, Pedro Madruga casou cunha nobre portuguesa.

Esta é Teresa Tábora, convertida xa en muller

de Pedro Álvaro de Souto Mayor.

É filha dun cabaleiro portugués que lle deu

un gran dote para levar ao matrimonio.

Acaban de chegar de Portugal e o seu

marido está llenxinando as dependencias do seu castelo.

Como todo o matrimonio da súa clase social

de finais do século XV, o seu non

foi froito do amor, senón dun acordo de

interese entre dous grupos familiares que buscaba tamén

reforzar unha alianza entre a casa de Souto

Mayor e a coroa portuguesa.

Desde Portugal, Pedro Álvaro de Souto Mayor organizou

un exército facilitado polo rey e os nobres

portugueses e iniciou a reacción dos nobres galegos

contra os Irmandiños que o levaría atas portas

de Santiago, onde, coaxuda do arcebispo Fonseca, derrotou

a 10.000 Irmandiños.

Pedro Álvaro de Souto Mayor obrigou os Irmandiños

derrotados a reconstruir o castelo de Souto Mayor

e este de Sobroso, que tamén era da

súa propiedade, e que os Irmandiños derrubaran durante

a Segunda Revolta.

Pero, por circunstancias políticas complexas, Pedro Madruga acabou

enfrontándose os dous piores inimigos que podía ter

un nobre galego daquel tempo, os reis católicos

e o arcebispo Fonseca.

Iso marcou o seu futuro, o da súa

familia e acabou significando a eliminación da nobreza

galega como elite social con poder propio.

Pedro e Teresa tiberon sete fillos.

O Mayor Álvaro, o seu herdeiro, foi educado

na corte dos reis católicos e acabou traizoando

o seu pai.

Erdou o señorío de Souto Mayor co apoio

e a confianza da coroa de castela, a

condición de se converter no novo prototipo de

nobre galego, sumiso á vontade dos monarcas castelans.

Isto fixo que o seu pai se refuixase

en Portugal e desde alí tratou inútilmente de

deserdalo.

O final de Pedro Álvaro de Souto Mayor

segue envolto no misterio.

Desapareceu en 1483, cando se dirigía á Alba

de Tormes buscando a gracia e a reconciliación

cos reis católicos.

Esta é a asinatura de Pedro Álvaro de

Souto Mayor, o Pedro Madruga.

Non sabemos o que dirán estas letras da

súa personalidade, pero sí sabemos que era un

home decidido e incluso cruel cos seus inimigos.

Pasou á historia como Pedro Madruga porque sempre

madrugaba máis cos seus inimigos para sorprendelos antes

de estaren listos para a batalla.

Como os demais nobres do seu tempo, tamén

foi señor de moitos servos.

Do traballo dos campesiños vivieron desde sempre en

Galicia as clases privilexiadas.

A nobreza, a igrexa e desde o século

XVI unha clase social nova que sempre se

mirou no espello da nobreza, a fidalguía.

Ata agora comprobamos a importancia que para a

nobreza tiñan os lazos de sangue e os

matrimonios de conveniencia concebidos para conservar e aumentar

o seu poder político.

E xa vimos tamén que desde finais do

século XV a alta nobreza galega puxou seu

servizo da coroa e marchou vivir á corte

abandonando Galicia.

O baleiro que deixou esa nobreza na elite

social do país foron ocupando unhas familias que

xa gozaban de certos privilexios ben por servir

o Estado ou ben a igrexa.

Esas familias eran os fidalgos.

Pero, ¿quén eran os fidalgos galegos?

Tiñan algo que ver co Ixo Dalgo Castelá

pero moi pouco coa imaxe de fidalgo soñador

que nos deixou Cervantes no Quixote.

Mais ben, os fidalgos galegos soñaban conter un

título nobiliario, un pazo como este e sobre

todo soñaban con poder vivir de rendas.

Fidalgos galegos foron os nobres de menor rango.

Tamén houbo fidalgos da xerarquía eclesiástica e altos

funcionarios ao servizo do Estado.

Eran os privilexiados da sociedade do antigo réxime.

As relacións entre igrexa, nobreza e a clase

labrega eran sinxelas antes da irrupción da fidalguía.

Os primeiros posuían a terra e os labregos

pagaban unha renda a cambio de traballala.

O nacimento da fidalguía cambiou sustancialmente a cuestión.

A fidalguía galega era filha do sistema foral

que permitía que unha mesma terra fosse aforada

ou arrendada por un mosteiro a un fidalgo

e que este, ao día seguinte, ya pudese

arrendar a varios labregos.

O fidalgo exprimía os labregos para así incrementar

o beneficio e poder construir grandes pazos.

No século XVII, a fidalguía galega atopase xa

plenamente configurada e vive a súa época de

fartura.

Reforma ou construe os seus pazos máis suntuosos,

defende os seus privilexos e adopta unhas maneiras

de vivir semellantes ás da nobreza con título.

Este é o pazo de Sant Damián de

Abruciños, hoxe convertido nun establecimiento turístico.

Antes chamou-se pousa de Cacabelos e despois

Pazo da Costa.

O seu primeiro dono foi o cura de

Abruciños.

O fillo máis vello do cura chamaba xe

xoan Fernández de Boán e foi un fidalgo

moi importante do século XVII.

Chegou a ser virrei do Perú.

Xoan Fernández de Boán acaba de regresar de

América coa súa esposa, Damiana de Landecho, tras

amasar unha fortuna como virrei de Perú.

O seu capital uniulle o da súa muller,

que se convertera na máis rica de Lima

despois de enviubar dúas veces e de herdar

os patrimonios dos seus maridos defuntos.

Hoxe é un día especial para a familia,

porque Damiana acaba de reconhecer como propia a

Xosefa, a filla natural que tibera Xoan antes

de ser destinado a América.

Declarouna herdeira universal e autorizouna para usalo seu

nome e apelido.

Agora chamase Xosefa Damiana de Boán e Landecho.

Acaba de converterse nunha rica herdeira cunha fortuna

difícil de calcular.

Nalgúna das conversas que mantivo Xosefa Damiana cos

seus pais nunha das estancias deste Pazo falaron

da importancia de concertar un matrimonio que incrementase

a riqueza e o poder social da familia.

A biografía desta rica herdeira é moi interesante

e os seus amorios foron moi soados no

seu tempo.

Comprometerase o matrimonio cun rico indiano, pero por

intereses da familia acabou casando cun curmán.

Xosefa Damiana escoito os últimos consellos da súa

nai antes de recibir a visita de quem

vai ser o seu home, o seu curmán

Pedro Fernández de Boán.

Para a celebración da boda están agardando pola

dispensa papal que está tramitando o embaixador en

Roma, un fillo da condesa de Lemos.

Xosefa Damiana acordou cos seus pais romper o

compromiso de matrimonio cos seu anterior prometido, Antonio

del Barrio.

Un indiano rico que xalle puxera a casa,

lle mercara coche e lle regalara dez mil

ducados en xóias e vestidos.

El agora considerase burlado.

Pedro Fernández de Boán ven visitar a súa

curmá e prometida para dar un paseo polas

inmediacións do pazo.

Estaselle facendo longa espera pola dispensa papal para

poder casar.

El xase licenciar en teología, pero deixou os

hábitos para casar con Xosefa Damiana e converterse

en señor da casa de Boán.

A familia ten todo ultimado para a celebración

da boda.

Todos imaginan o futuro de riqueza e esplendor

que llagar do novo matrimonio.

Todos pensan iso, menos o anterior mozo, que

se considera ferido na súa honra.

Algo inadmisible para que, entendo xa riqueza, aspiraba

a ter reconhecimento social.

Pedro Fernández de Boán e Xosefa Damiana de

Boán casaron en Madrid o 8 de setembro

de 1616.

Tiberon dous fillos aos que lle transmitiron as

imensas propiedades da familia.

Imos ver unha delas que estaba aquí ao

lado.

Este é o pazo de Boán que a

parella mandou construir aquí na Praza do Ferro,

en Ourense.

Cen anos despois de construído, un bisneto deles

tivo que vendelo para facerlle fronte as débedas

da familia.

O último dos Boán morreu en 1825, solteiro,

arruinado e vivindo case da caridade.

Ese foi o final de moitas familias fidalgas

que chegaron incluso a perder os brasóns dos

seus pazos.

Neste pazo de Vigo, agora convertido en hotel,

están expostos dúcias de escudos procedentes de pazos

e casas señoríais galegas.

Son parte do noso patrimonio histórico e simbolizan

o afán de ennobrecerse das case onze mil

familias galegas que tiñan o título de fidalguía

a mediados do século XVIII.

Ben, xa vimos neste capítulo a historia de

dúas familias con escudos.

A de Pedro Madruga, que, sendo fillo bastardo,

chegou a conde por partida dobre, e a

dos Boán, que, sendo fillos de curas, chegaron

a formar unha rica liñaxe fidalga.

Pero nunha historia da casa e da familia

galega non podía faltar a casa rural e

a familia labrega.

A casa é a célula básica da sociedade

campesiña.

Como creación cultural xenuína dos povos galegos ten

un significado máis amplo cao de ser a

edificación destinada á vivenda.

En Galicia, enténdese a casa labrega coma un

conjunto formado polas edificacións, as propidades, o gando

e os membros da familia.

Económicamente, a casa funciona como un centro de

explotación e consumo familiar e, culturalmente, a casa

ten un nome e unha personalidade moral.

A casa non é só un refuxo contra

os ataques do ambiente, tamén é o aglutinante

que une entre sí os membros dunha mesma

familia, que moitas veces teñen un alcume que

é común a todos eles.

Xa vimos que para os nobres e os

fidalgos o matrimonio era unha alianza de intereses.

Pero, ¿casaban os labregos por amor?

Depende.

Miren este dibuixo de Castelao.

A moza pregunta ao mozo «Se fose rica,

quereríasme máis?» E ele responde «Non tiña

porque quererxe menos».

Non sei se el afixo venga a preguntar

nada, pero ímos con a terceira historia de

hoxe.

No Museo do Pobo Galego gardanse útiles e

documentos que son parte da historia da vida

dos labregos.

A noza derradeira historia deste capítulo atopamos o

rastro nunha carta guardada aquí no museo e

remitida en 1978 desde Bosaires ao matrimonio que

aparece nesta fotografía.

En esta carta, a filha emigrada pedíalle aos

seus pais que o deixasen todo e marchasen

con ela a Bosaires, cousa que non chegarían

a facer.

Pero era tan importante a casa como pra

non deixala.

Esta é a casa da herdade de Cira,

máis conhecida como a casa dos Fernández no

lugar de Irexe, parroquia de Moalde, no Concello

Pontevedrés de Silleda.

Aquí viviron e morreron as dúas pessoas que

aparecen na fotografía e aquí naceu a autora

da carta.

A primeira mención documental da casa da herdade

de Cira data de 1687.

Este é o documento de renovación do foro

no que consta a descripción da casa, das

propiedades e os nomes dos membros da familia.

Salvo horro e unha pequena ampliación de 1780,

a casa manténse tale como aparece descrita no

documento.

Os Fernández de Negreiros comezaron como foreiros, isto

quer dicir que mediante arrendamento tiñan dereito o

uso da terra e da casa, pero non

a súa propiedade.

Nemargantes, tras varias xeracións, como moitas familias galegas,

acabarían converténdose en labregos acomodados.

Isto conseguiron o despois do traballo de varias

xeracións e grazas a unha política familiar baseada

na mellora do fillo máis vello.

Isto significa que xeración tras xeración o primoxénito

ía acumulando as distintas herdanzas, conseguindo deste xeito

o aumento do patrimonio familiar.

Ese objetivo alcanzabase tamén mediante a celebración de

matrimonios de interese para a casa, especialmente os

chamados matrimonios trocados.

Estaránse a preguntar que é un matrimonio trocado?

Ímolo ver na derradira historia de hoxe.

Na notaría da parroquia de Reyes, o matrimonio

Fernández e os seus fillos agardan a chegada

da familia da pena.

Os Fernández e os da pena xa traen

acordadas todas as condicións do dobre matrimonio que

vai unir as dúas familias.

Pedro, o fillo máis vello e mellorado dos

Fernández, vai quedar na casa e casar con

Xosefa da pena.

En troques, a irmá de Pedro, Teresa, terá

que casar con Antón, o herdeiro da casa

dos da pena.

Se un dos matrimonios non chegase a celebrarse,

tampouco teria validez o outro.

As dúas casas teñen un patrimonio semellante, e

por iso as condicións son as mesmas pros

dous matrimonios.

Serán os sufructuarios de todos os bens das

casas nas que vain vivir.

A cambio, deberán cuidar e alimentar os pais

de cada unha das familias.

E ningún dos fillos mellorados poderá botar da

casa os demais irmán solteiros ata que casen

ou decidan irse.

Ademais, deberán reservar un cuarto pros irmás que

estén estudando pra curas tanto na familia dos

Fernández como na da pena.

Conforme este contrato de matrimonio entre os irmáns

Fernández e os da pena e outros documentos

atopados no fallado desta casa, sabemos que a

estructura familiar dos Fernández e de Negreiros se

repetiu durante xeracións desde o século XVI ata

comezos do século XX.

O fillo máis vello era mellorado, e o

segundo estudaba pra cura e tiña reservado pra

sí, conforme consta neste documento, este cuarto na

casa.

Pero, por que estudaban pra curas o segundóns

nunha familia de labregos foreiros?

Oxe é día de celebración na casa dos

Fernández.

Xose, o irmán que estaba estudando no seminario,

acaba de ordenarse cura e vai ser destinado

á parroquia de Moalde.

Isto é unha gran noticia para toda a

familia.

Porque significa que os nove ferrados de centeo

e os dous capóns cebados que a familia

lle teria que pagar á igrexa como renda

anual polas terras, van quedar anulados na práctica.

Como compensación, a familia comprometese a alimentar o

irmán cura e a terlle un cuarto á

súa disposición.

Tamén ten que alimentarlle o cabalo e reservarlle

un acorte.

O final da historia da familia Fernández e

da casa da herdade de Cira foi o

mesmo co de moitas familias e casas labregas

galegas.

Quedou desabitada nas derradeiras décadas do século XX.

Neste caso, a única filla do matrimonio da

foto que veamos no Museo do Pobo Galego

é unha da senhora maior que vive en

Bosaires.

Os seus pais morreron aquí nos anos 80

e o actual dono é un profesor al

carreño que despois de impartir clases durante 40

anos nunha universidade estadounidense buscaba un sitio tranquilo

para estudar e para escribir.

Xa vimos que nas casas nobres galegas nas

Fidalgas e nas Labregas vivían familias moi extensas

que tiñan como objetivo primordial aumentar o prestixo

e o patrimonio da casa e transmitirlo a

un herdeiro ou un morgado.

Se comparamos o caso da casa mariñeira e

da casa labrega vemos que estamos ante dous

mundos ben distintos.

A familia mariñeira tiña un pouco de terra

e un moito de mar.

Ten se dito que para un labrego era

preferible desfacer a familia antes ca a casa.

E tamén se sustén que para un mariñeiro

a casa é exclusivamente un lugar físico unha

construcción que non ten as connotacións simbólicas sobre

os ancestros familiares que garda a casa labrega.

As casas mariñeiras eran pequenas e nelas casi

nunca convivían máis ca un matrimonio e os

seus fillos.

O sentido do patrimonio familiar tamén é distinto.

Ter un barco é importantísimo e prestixoso nunha

comunidade mariñeira pero non ten o mesmo significado

que tem para un labrego ter terras.

As leiras sempre están no seu sitio pero

o barco ten que ir ao mar e

ás veces non volve.

Os principais bens dunha familia mariñeira están diariamente

expostos a desaparecer e sometidos a unha constante

incerteza.

A familia segue sendo un núcleo social básico

en o que se seguen criando os galegos

do futuro en o que reciben cuidados, formación

valores e ideología.

Pero podes seguir falando hoxe dun único modelo

familiar.

Fixémonos neste ejemplo.

Esta parella casou tarde porque os dous agardaron

a ter un traballo máis ou menos estable.

Ela non quixo ter fillos porque iso significaba

renunciar á súa independencia.

Despois de falarreno decidiron adoptar un neno.

Pero ao pouco detelo as cousas comezaron a

torcerse e logo se separaron.

Ela levou o fillo adoptivo a vivir con

ela á casa da súa nova parella, tamén

divorciada.

Ele volveu casar polo civil cunha muller divorciada

que trouxo para a casa as dúas fillas

que tiña do anterior matrimonio.

As cousas non parecen ir mal na nova

familia.

Non discuten, nin falan moito, pero ven xuntos

as noticias do día na televisión.

A diversidade de modelos familiares inclue parellas do

mesmo sexo, parellas de feito, familias monoparentais, matrimonios

interraciais e interculturais, todos transmisores de valores e

ideologías diferentes.

Pero todos buscan o mellor para si e

para os seus.