Original subtitles

(Transcribed by TurboScribe.ai. Go Unlimited to remove this message.) GALICIA

1195 kilómetros de costa, 6400 embarcacións pesqueiras, 30

.000 familias vivindo do mar.

A pesca e a agricultura son os dous

pernos que tradicionalmente se asentou a economía galega,

aínda que hoxe a maioria dos galegos traballemos

no sector servizos.

Se houvese un arquetipo de mans galegas, nelas

habría restos de terra e de sal.

O sal dun mar que de sempre formou

parte da nosa historia.

Nos bindeiros, 30 minutos, ímos navegar no noso

pasado pesqueiro e descubrir de que maneira o

mar se converteu na nosa particular despensa.

Desde moi antigo, o home usou o mar

como fornecedor de alimentos.

Así como hoxe mariscamos nas nosas praias, como

están a fazer nesta de Conbarro, o home,

cando índa non dominabas técnicas de navegación, xa

recollía mariscos nas praias ao baixar a marea.

De sempre, o peixe e o marisco formou

parte da nosa dieta.

A aparición do comercio vai converter estes alimentos

en producto pro intercambio.

E ese comercio vai posibilitar a explotación dos

abundantes caladoiros galegos.

Despois chegaría a industria ligada ao mar.

Hoxe adoitamos pensar na pesca como unha actividade

realizada desde un barco por un número reducido

de mariñeiros, pero non sempre foi así.

Para chegarnos ao tempo no que a pesca

era un labor colectivo e un traballo solidario,

temos que viaxar ata Pontevedra.

Esta é a igrexia de Santa María Mayor

de Pontevedra, declarada Monumento Nacional e que foi

construída, entre outros, polo gremio de mareantes, coa

chega de 30.000 ducados.

Unha auténtica fortuna no século XVI.

O seu pé, o longo da beira da

ría, extendía seu barrio da Moureira, situado fora

das murellas da cidade.

A construcción desta impresionante igrexia reflicte a importancia

e o poder que tiña o gremio de

mariñeiros na cidade de Pontevedra.

De feito, o gremio de mareantes tiña os

privilexios de organizar cercos e avenda e salga

do peixe.

Este é o actual estado do barrio da

Moureira, un lugar no que na idade de

Medellín se estaba prohibido vivir a todos os

que non foran traballadores do mar.

O pasado pesqueiro de Pontevedra hai séculos que

quedou esquecido e hoxe é difícil atopar entre

estas rúas o ambiente pesqueiro do pasado.

Na nosa primeira historia imos viaxar máis de

400 anos para saber como se pescaba e

como vivían os mariñeiros que pertencian ao gremio

de mareantes.

Hoxe, derradeiro día de agosto, é tempo de

revisar a rede feita con cánabo.

Francisco ten 40 anos e é un pescador

da Moureira, o barrio pesqueiro da cidade de

Pontevedra.

Forma parte do Corpo Santo, a confraría cabeceira

do gremio de mareantes pontevedres.

Chegou a temporada da pesca da sardinha e

o aparello estaba guardado desde o pasado dezembro,

que foi cando rematou anterior.

A rede herdou na do seu pai que

a súa vez a recibira do seu.

Ese pano é a súa contribución como membro

do gremio de mareantes á arte de pesca

empregada nese tempo na ría de Pontevedra, o

cerco real.

É un arte diseñada para atrapar os grandes

e densos bancos de sardinha que entran na

ría.

Consiste nunha gran rede que é imanexable en

terra senón se reparte en centenares de panos

de rede que proporcionan os membros da confraría.

Cada parte coñécese como o Quiñón e no

inicio da temporada todos os Quiñóns particulares coxense

entre sí para formar a gran rede colectiva

que constitúe o cerco real.

O xeito de construir un cerco real lembra

moito a maneira que teñen as palilleiras de

elaborar as pezas máis grandes e compleixas, como

a colchas ou mantéis.

Cada unha fai un anaco.

Unha parte igual a das demais pero de

xeito individual.

E, cando a súa parte está feita, únese

a parte das demais para coñé la peza

completa.

Da mesma forma, coxíanse as redes, os Quiñóns,

que habían dar forma a gran rede, o

cerco real da Pontevedra do século XVI.

A espera da aprobación do Quiñón é un

momento de maior tensión para os mariñeiros.

Francisco e os seus saben o ben.

A supervivencia da familia depende da participación nesta

arte.

A consistencia e o bo estado de cada

unha das redes é fundamental, xa que o

gremio non pode permitirse a rotura da arte

de pesca non momento crítico da captura do

Banco de Sardiña, porque iso podría supoñela perda

da pesca.

Arredor de 300 familias, coma a de Francisco,

teñen o seu sustento naquel cerco real.

O atalieiro do gremio é quem ordena as

tarefas da pesca.

Por iso, supervisa e é responsable do cosido

dos Quiñóns e do estado final do cerco.

Agora, a rede resultante ten centenares de metros

e xa pode ser cargada a bordo.

Esta forma de pesca precisa do traballo de

100 homens e dunha importante flota de embarcacións

para poder levála a cabo.

Esta arte pesqueira foi dominante na Costa Galega

durante séculos.

Imaxinen o complicado que devía ser a manipulación

dunha rede do cerco real que podía chegar

a medir máis dun kilómetro de longo.

Era un trabalho que precisaba de moita man

de obra.

Pensen que os socios que participaban nun cerco

podían ir desde os 40 ata os mil

asociados.

Os gremios de mar, ademais de organizar e

regular a pesca, recibían un percentage das capturas

para necesidades religiosas da confraría ou para desenvolver

o labor asistencial entre os seus agremiados.

Desa maneira, dan cobertura as necesidades das familias

mariñeiras máis desfavorecidas.

A actividade de pesqueira contribuiu a aparición e

desenvolvemento de aldeas e pequenas vilas no litoral.

Asentamentos que dependían dos recursos naturais que capturaban,

pero iso non significaba que non tivesen cargas

señoriais, xa que elles tiñan que pagar tributos

aos propitarios da terra onde se establecían e

era norma xeral que ofixesen cuno a parte

da súa pesca.

Pero ademais, existían outros tributos a maior escala.

Nas aldeas e vilas mariñeiras da terra de

Santiago, a actividade de pesqueira estaba gravada por

tres tipos de impostos.

O primeiro, o coñecido como o dézimo do

mar, que devían pagar todos os barcos que

comerciaban desde Portos Galegos ou Arcebispo.

O segundo, o portádego, que gravaba toda a

actividade de pesqueira e que se pagaba en

especie.

E o terceiro, o chamado dézimo de pescado,

que consistía no pago de parte da pesca

por cada embarcación.

O que quedaba era pros mariñeiros.

Polo que se ve, hai cousas que non

cambiaron moito nos últimos 400 anos.

Pontevedra era a cidade galega máis importante do

século XVI.

Chegou a ter alrededor de 7.000 habitantes

nese tempo.

Este esplendor veu marcado pola importancia da actividade

de pesqueira que provocou un gran auxe económico

na vida da cidade.

A través do arquivo do Gremio de Mareantes

depositado aquí no Museo de Pontevedra podemos achegarnos

a esa época.

O Gremio de Mareantes e o Cerco Real

feron apoiados pola monarquía española.

Colaboración, máis ben interese, porque outorgando a exclusividade

da pesca a ese gremio a coroa podía

controlar o uso do sal necesario para a

salga do peixe, xa que a monarquía cobraba

un imposto polo comercio do sal.

Cun só usuario, a facenda podía intervir mellor

e cobrar ese imposto.

Por medio deste documento de 1588 e da

súa transcripción feita pola arquiveira do museo podemos

comprobar o poder e a influencia social do

Gremio de Mareantes, que tiña, entre outros dereitos,

o de prender a outros mareantes cuando quier

que pesquen en os límites e demarcaciones desta

villa hasta as estelas de Bayona con redes

e aparejos vedados conforme a las dichas ordenanzas

e sentencias.

Xa vimos que daquela época a pesca realizábase

de forma conxunta e solidaria entre os membros

do Gremio de Mariñeiros, pero esas asociacións foron

perdendo funcións porque a monarquía borbónica e os

concellos foron asumindo facultades.

A pesca veuse abocada a subsistencia.

Pero, entón, que pasou despois?

Que foi o que fixo mudar ese xeito

de traballar que estivo en vigor durante séculos?

A resposta temola 200 anos máis tarde na

nosa seguinte historia.

Arredor de 1750 na Rías Baixas realizábase a

pesca da Sardinha en embarcacións como a esta

da Dorna Xeiteira, hoxe unha das moitas embarcacións

tradicionais que está a ser recuperada no noso

litoral.

As artes de pesca que se empregaban eran

consideradas de baixo rendimento como a esta do

xeito.

Un feito vai cambiar a vida dos pescadores

do noso litoral.

A chegada de empresarios catalans procedentes na súa

maioria da Costa Brava e que serán coñecidos

como os fomentadores.

Eles van traer unha nova arte de pesca

de orixe árabe enormemente eficaz a coñecida como

xábega e unhas formas de producción que van

chocar e alterar o noso mundo pesqueiro.

Por que chegaron os catalans a Galicia?

Preguntaranse.

Pois, por varios motivos.

Os catalans empezaban a controlar o comercio do

peixe no Levante e ese comercio estaba en

expansión e xeraba unha enorme demanda.

Galicia era rica en caladoiros abundantes en peixe

e ademais aquí non houbo a visión para

investir no sector productivo pesqueiro.

Non só chegaron catalans, tamén vascos e castelans

se asentaron nas nosas costas.

Por exemplo, aquí na Illa de Sálvora un

castelán vai fundar a primeira industria de salga

na nosa costa.

Estas.

A lancha volve de pesca.

Non foi un bo día e as capturas

escasean a bordo.

Hai enquedanza entre os mariñeiros.

Prácticamente todos levantes de nenos trabalhando no mar

e o único que os distingue son os

sanos e as marcas deixadas polo traballo.

Alguns teñen medo.

O chegar en a terra deben facerlle fronte

o pago de débedas.

Precisan cartos para devolver los préstamos que tiveron

que pedir para arranxala as súas casas.

E os que teñen aforrados non lles chegan.

O futuro das súas familias depende dos cartos

que lles correspondan pola pesca que levan a

porto.

Dous empresarios catalans agardan a chegada das embarcacións.

É temporada da Sardinha e, como fan desde

hai varios anos, desprazanse desde a costa catalá

ata a ría de Pontevedra.

Trán os seus barcos xeos de mercancías que

venden nas súas propias tendas de coloniais e

despois volven coas bodegas xeas de peixe.

Neste tempo, alguns catalans xa se instalaron permanentemente

na costa galega pero hainda é norma que

cheguen pro inicio da campaña da Sardinha e

regresen a Cataluña o remato.

Como todos os días, os fomentadores catalans acompañan

o traslado da pesca ata a súa fábrica

de salga situada pré todo a real na

liña de costa.

Está próximo o momento no que os catalans

queden plenamente asentados nunha sociedade pesqueira galega que

van conseguir cambiar introducindo sistemas e técnicas de

producción que romperán cos métodos tradicionais de pesca

galega.

A chegada dos catalans provocou tensións na sociedade

galega e xurdía un sentimento anticatalán.

Non é de extrañar que a burguesía galega

e os ilustrados alentásen a rebelión dos pescadores

contra aquela situación e os invitásen a tirar

a pesca feita con xábega ou a queimar

as artes de pesca que estaban na praia.

Esta é a maqueta dun bote empregado na

xábega pero que tiña a xábega que tanto

irritaba os ilustrados?

A xábega era unha arte de pesca de

arrastre que tiña a gran tradición no Mediterráneo

e que consistía nunha longa rede composta por

un copo e dúas bandas que se arrastraban

desde terra por medio de cabos moi longos.

Introducirona os fomentadores catalans e foi considerada polos

pescadores galegos como a unha arte de pesca

depredadora que arrasaba o litoral.

O ilustrado galego José Corní de Saavedra que

vivía nesta casa da ciudad de Bella Coruñesa

atacou con dureza os fomentadores catalans.

Eses homens especuladores coas súas operacións só dirigidas

polo interese e espallándose en varias colónias de

pescadores e traficantes pola costa ocupando ata a

máis pequena enseada emprenden a ruína da súa

pesca e trastornan o comercio dos seus naturais

deixándos nunha situación precaria.

Abusan da xentileza dos coitados pescadores empeñándose en

contratos que causan a súa ruína anticipandolle se

en viño se augardente a súa valor do

seu futuro traballo vivían os seus costumes e

fomentan a súa folganza.

Así de contundente e direta era a posición

de Corní de Saavedra nos tempos dos fomentadores

catalans.

Pero, que foi dos pescadores da nosa historia

ao chegar a terra?

Os nosos mariñeiros formaban parte da tripulación do

barco propiedade do patrón que era quem negociaba

o prezo da pesca.

Pero os fomentadores nalgúnas ocasións adiantaban o dinheiro

para a compra do aparello.

Os mariñeiros ianlles descontando eses cartos da captura

que realizaban.

No momento do préstamo xa quedaba fixado o

que lleían pagar polas sardiñas.

De feito, o sistema empresarial dos fomentadores fai

que os pescadores dependan cada vez máis dos

empresarios.

Os catalans introduciron o salario como forma de

remuneración do trabalho mariñeiro.

Pero este sistema levaba aparellada unha perversión empresarial.

O salario foi sustituído moitas veces por obrigas

de pagamento que podían ser trocadas nas propias

tendas de coloniais que os empresarios tiñan nos

portos galegos.

Os mariñeiros tiñan que mercar nas tendas dos

catalans, o único lugar onde eran válidos aqueles

cheques ao portador.

Xa vimos que dende os séculos finais da

Idade Media os mariñeiros se agrupaban en gremios

e que a pesca se realizaba de xeito

colectivo.

E que ese xeito de traballar se foi

abandonando para pasar paulatinamente a pescar dun xeito

máis familiar desde embarcacións pequenas.

Modelo que rematou coa chegada dos fomentadores catalans

que introduciron novas formas no proceso industrial de

salga.

A importancia da inmigración catalá a Galicia por

motivacións pesqueiras durante os anos que van desde

1750 ata 1820, reflíctese nos 15.000 catalans

que se trasladaron a Galicia e que converteron

a salga na primeira industria pesqueira das costas

galegas.

Significaron a fin a penetración do modo de

produción capitalista na actividade pesqueira, o que tamén

provocou cambios na forma de traballo tradicional.

O impacto da chegada dos fomentadores catalans é

semellante ao que está a pasar hoxe na

industria do leite, coa chegada das grandes multinacionais

leiteiras que se están a sentar no noso

país.

Os seus intereses non teñen porque coincidir cos

dos productores do leite nin cos de Galicia.

Este é o Museo do Mar de Bueu,

situado na antiga fábrica de Masó.

Masó, Barreras, Colomer, Ferrer son só algus dos

exemplos de apelidos catalans que xa forman parte

da onomástica galega e que tiberon moita importancia

na nosa historia.

Estamos na Casa d'Aldán, un establecemento de

turismo rural situado nun antigo almacén de Salga.

Ata aparición do envase en lata, a Salga

foi o xeito de conservar o peixe, como

xa vimos na última historia.

E, ainda que pareza incrible, podese dicir que

o pai da conserva foi Napoleón Bonaparte.

Algo que sempre xa tenemos que agradecer.

O emperador francés estaba en plena política de

conquista e os seus exércitos tiñan necesidade de

alimentos que non se alterasen durante as longas

campañas bélicas.

Para iso, estableceu un premio de 12.000

francos para quem encontrase un procedimento de conservación

de alimentos.

Así, naceu a conserva.

O principio, os envases eran de cristal e

despois xegaría o tempo do envase en lata

que é o que predomina hoxe.

Tanto na industria conserveira como nas súas derivadas,

incluída a fabricación de latas, o traballo da

muller foi moi importante e ainda segue sendo.

Tras varios intentos pioneiros, no ano 1861, o

empresario fillo de catalans, Víctor Curbera Puig, monta

en Chapela unha fábrica que importa o sistema

francés de conserva, que se chama Estilo Nantes,

pola técnica de envase e a maquinaria que

era importada da Bretaña Francesa.

O esgotamento dos caladoiros de Sardinha-Bretons propiciou

un desparzamento do tecido empresarial conserveiro cara as

costas de Galicia, onde había uns caladoiros sardineiros

abundantes.

Acabamos de ver como de nova abundancia de

peixe nas nosas costas supuxo unha nova revolución

no sector pesqueiro.

Estamos no oxe céntrico Paseo do Areal, na

cidade de Vigo.

125 anos atrás, este lugar estaba situado a

Carondo Mar e era coñecido como Barrio dos

Catalans, xa que aquí estaban situadas as conserveiras

a finais do século XIX.

Seguindo a bella tradición dos industriais da salga,

os conserveiros construían a súa vivenda na mesma

planta de procesado.

Tal foi a importancia dos conserveiros na historia

de Vigo que ainda oxe podemos descubrir a

súa pegada.

Este é o edificio Curvera, máis coñecido na

historia do urbanismo vigués como Rañaceos.

Foi mandado construir no ano 1939 pola familia

Curvera, cando as estirpes conserveiras tiñan unha gran

influencia en unxo económica na cidade de Vigo.

Seguindo un modelo de construcción moi de moda

nas cidades americanas, as primeiras plantas empregábanse para

oficinas e os andares superiores estaban adicados a

vivendas.

Na nosa seguinte historia imos ver como se

creou un gran imperio conserveiro.

José Ramón Curvera Puig era un empresario conserveiro

de orixe catalán.

O pioneiro da saga Curvera fora Zenón Curvera,

que chegara desde Areins de Mar a Galicia

en 1780.

El fora un dos fomentadores cataláns que desenvolveran

a industria da salga no seu momento.

Desde esta oficina da súa fábrica Viguesa dirixía

as factorías que a súa empresa tiña espalladas

polo litoral das Rías Baixas.

José Ramón Curvera xa nacera en Galicia e

formaba parte da sociedade Viguesa por dereito propio.

En 1873 xa fora tenente alcalde do Concello

Vigués e formaba parte da elite pesqueira da

cidade.

A conserva mudara o aspecto de Vigo e

da súa comarca.

Decenas de fábricas erguíanse mirando a ría.

Miles de persoas traballaban daquela nas conserveiras ou

nas industrias auxiliares serradoiros, fábricas de envase, litografías...

Vigo xa era o primeiro centro pesqueiro e

conserveiro da península.

A principios do século XX na costa galega

había decenas de fábricas de conserva.

En 1921 a economía europea recuperaba-se dos

efectos da Primeira Guerra Mundial e reabríanse os

mercados mundiais.

Deste xeito as fábricas produciron 1.140.000

caixas de conserva e as de salga facturaron

120.000 toneladas de peixe.

Todo iso nun sector no que traballaban 5

.000 persoas, na súa maior parte, mulleres.

A muller foi o recurso máis barato como

man de obra que atoparon os fabricantes conserveiros

e as industrias derivadas da pesca.

O traballo das obreiras tiña baixa cualificación desde

o nacimento da industria.

A temporalidade da pesca da sardinha, a principal

especie enlatada, provocaba unha eventualidade grande no traballo

feminino da conserva.

Esa inestabilidade laboral compensábase porque as mulleres complementaban

a actividade na fábrica co traballo na casa

ou na horta, ajudando deste xeito a economía

familiar.

Chegada a época da pesca, abandonaban as súas

ocupacións e presentábanse a traballar na fábrica.

Polo traballo diario de nove horas cobraban unha

peseta e dous céntimos, o que equivalería hoxe

en día aproximadamente a 3 euros con 25

céntimos diarios e que era, además, menos da

metade do que cobraban os homens polo mesmo

traballo.

A pesca, primeiro coa industria da salga e,

posteriormente, coa da conserva, vai servir de motor

doutras actividades económicas que terán moita importancia no

futuro industrial de Galicia.

Por exemplo, xa vimos como a conserva vai

provocar o desenvolvemento dos herradoiros, da industria da

toeira que elaboraba os embases ou das litografías.

Pero, sobre todo, a pesca vai provocar un

boom na industria naval galega.

O paso dos pequenos herradoiros da carpintería de

Ribeira aos grandes estaleiros navais industriais.

A situación económica internacional exixiulle ao sector pesqueiro

galego unha resposta ao reto da competitividade.

A sobrepesca e o esgotamento nos caladoiros tradicionais

obrigaron a parte da nosa flota pesqueira a

emigración na procura de mares cada vez máis

afastados do seu porto base.

Unha das grandes revolucións no sector pesqueiro e

que tivo grandes consecuencias no mundo da pesca

foi capitaneada por unha empresa galega.

Pescanova nace freito da iniciativa do empresario Xosé

Fernández, que pensaba que o mar tiña unhas

posibilidades infindas xa que existían caladoiros afastados que

ninguén aproveitaba.

Debido a falta de barcos apropiados para mareas

prolongadas e os conseguintes problemas de conservación do

peixe eses caladoiros permanecían virxes.

Pero Fernández e un grupo de colaboradores deron

comiólo do asunto.

Unha boa solución sería conxelar as capturas a

bordo.

Así naceu Pescanova en 1960 e no ano

seguinte os dous primeiros buques conxeladores o Lemos

e o Andrade.

A bordo deles principió unha longa campaña de

exploración dos caladoiros en augas da Argentina e

Sudáfrica.

Grazas a esa iniciativa empresarial Galicia foi pionera

na pesca en caladoiros afastados, na conxelación no

propio buque e na comercialización dese peixe conxelado.

Comezaba así unha nova era pro sector pesqueiro.

Agora os nosos barcos van na busca do

peixe a calquera caladoiro do mundo.

Os modernos buques pescan e procesan o peixe

para incorporálo de contado aos mercados.

Pero nestes tempos de avances tecnolóxicos varias ameazas

penden sobre o noso futuro pesqueiro.

O problema das licencias que dan dereito de

captura e o esgotamento dos caladoiros que poden

levar ao sector o colapso económico.

Conseguir o mellor aproveitamento dos nosos recursos marítimos

e profundar na investigación semella determinante pro futuro

pesqueiro de Galicia.

Estamos na piscifactoría de Cabo Vilán noso momento

a maior planta de cultivo de rodaballo do

mundo.

A alimentación que proven do mar o mar

segue a ser de gran importancia para a

nosa vida pero os recursos mariños son limitados.

A pesca atopas en unha encrucillada.

É esta a única solución que nos queda

para a sobreexplotación dos caladoiros.

Teremos que aprenderno o futuro a ser mariñeiros

en terra.