Original subtitles

(Transcribed by TurboScribe.ai. Go Unlimited to remove this message.) Ola, benvido á miña

conferencia.

Sí, polos foros.

Non se sabe por que eran pedidos os

foros.

A muller que acaban de escoitar era unha

meniña no 1922 cando a Garda Civil matou

a súa nai e a outros dous veciños

aquí no lugar de Sobredo, no Concello de

Tui.

Os feitos producironse cando uns dous mil labregos

intentaban impedir o embargo contra un veciño que

se negaba a pagar o foro.

Este monumento está adicado áqueles mártires.

Eles simbolizan esa loita secular dos campesiños galegos

por facerse coa propiedade da terra.

Diso é do que imos falar neste capítulo

de Histórias de Galicia, dos propietarios da terra

e dos que a traballaron.

Estamos na Limia, unha terra que ten no

cultivo da pataca unha das bases máis importantes

da súa economía.

As patacas da Limia botanse nuns terreos que

ata ai 50 anos eran o fondo da

lagoa de Antela.

Este é o aspecto que tiña a lagoa

de Antela antes de ser disecada.

De toda a terra agrícola que existe en

Galicia, seguramente esta seja a única que tivo

sempre como propietarios os labregos que a traballaron.

Non é o caso dos protagonistas da nosa

primeira historia de hoxe.

Este é o mosteiro de San Clodio do

Ribeiro.

A Igrexa, a través dos mosteiros, foi a

gran propietaria da terra en Galicia desde comezos

da Idade Media ata as desamortizacións do século

XIX.

Para salvaren as súas almas, os reis e

os nobres fixeron lles imensas doazóns de terra

aos mosteiros e a Igrexa.

Estes cenobios converteronse en donos e colonizadores de

enormes extensións agrícolas que lles cedían a campesiños

para que as traballasen a cambio dunha renda,

valéndose dun contrato agrario de cesión da terra

de moi longa duración, o foro.

Estes son Álvaro de Canva e a súa

muller Leonor García.

Acaban de casar e, como a maioria dos

matrimonios novos, queren establecerse pola súa conta.

Veñen da parroquia de San Miguel de Levosende

e diríxense ao mosteiro de San Clodio do

Ribeiro.

Álvaro era escudeiro do conde de Rivadavia, pero

obtivo delo permiso para casar e formar a

súa familia.

Álvaro e Leonor queren traballar un dos casares

que son propiedade do mosteiro, o casar da

Ribeira.

Estamos na provincia d'Ourense, no Concello de

Leiro, na parroquia de San Miguel de Levosende,

concretamente no lugar de Ribeira.

Aquí estaban as terras e a casa que

os monxes do mosteiro de San Clodio lle

arrendaron á Álvaro e a Leonor o 28

de marzo de 1428.

Fixémonos nas obrigas que lle se imponía aquel

contrato de foro.

Álvaro e Leonor xa coñecen as condicións que

veñen imponiendo os monxes para arrendar as terras

do mosteiro mediante un contrato foral.

Eles xa non van ter que prestar servidume

o dono das terras como fixeran os seus

antepasados.

Van lle ter que pagar ao mosteiro de

San Clodio como renda unha parte da colleita

anual, pero, a cambio, o contrato que van

asinar outorgalle o seu dereito a traballar e

a vivir nesa terra a eles e aos

seus descendentes durante tres geracións.

Esta era a fórmula que utilizaban os mosteiros

para fixar poboación no territorio e garantir rendas

e melloras agrícolas.

No mosteiro xa está todo disposto para que

o notario Álvaro de Dacón lle eslea as

partes do contrato foral.

A representación do mosteiro está encabezada polo abade

Álvaro Fernández, o prior Frei Rodrigo e outros

dous moixes que actúan como testemunhas.

No documento, establecese que o mosteiro de San

Clodio do Ribeiro de Abia lle xa outorga

a Álvaro e a Leonor para toda a

súa vida e para a vida de tres

sucesores deles, os casares da Ribeira.

Eses casares ceden xa los enforo coas súas

viñas, herdades, xoutos e leiras.

Entre as condicións que lle se imponga o

mosteiro, está de converter en viña os terreos

que agora están a monte nun prazo máximo

de cinco anos.

Das viñas que xa están agora producindo, Álvaro

e Leonor terán lle esque pagar a cuarta

parte do viño ou das uvas que colleite.

E das cepas que planten novas onde agora

hai monte, tanto eles como o seu fillo,

van lle ester que pagar só a sexta

parte da colleite.

Estamos na San Cristía da Catedral de Ourense.

No arquivo desta catedral está guardado este documento

polo que o mosteiro de San Clodio lle

concedeu en foro o casar da Ribeira a

Álvaro de Canva e a Leonor García en

1428.

Nel están especificadas todas as rendas que o

matrimonio tiña que pagar, entre as que estaba

o dézimo adeus.

Iso significa que, ademais, da cuarta parte do

viño tamén lle tiñan que entregar unha décima

parte de todo o que produciran.

Pero, ademais de cobrar rendas, cal foi a

función dos mosteiros galegos na xestión da terra?

A maior contribución dos mosteiros á agricultura foi

poñer a producir enormes extensións de terra que

estaban a monte valéndose do foro.

O foro, como forma de xestión da propiedade

agrária, ten a súa orixen a relaxións de

servidume da sociedade feudal.

A terra era a propiedade do señor e

os que a traballaban eran os seus servos.

A aparición do foro nos séculos XI e

XII significou un avance naquela relaxión de servidume.

Os campesiños servos converteronse en campesiños foreiros.

As obrigas de servidume foron paulatinamente sustituídas polo

pagamento dunha renda en especie consistente nunha parte

do que produciran.

Resumindo, podese dicir que o foro consolidou ao

mesmo tempo o dereito á propiedade da terra

e o do campesiño a traballala e sacarlle

o maior rendimento posible.

Ademais, o foro estimulou a producción porque o

campesiño, canto máis producía, máis xe tiña que

pagar ao dono da terra, pero tamén máis

xe quedaba para él.

Con este dereito e este deber de traballar

a terra foi co que chegaron a este

lugar de Ribeira os protagonistas da nosa historia

despois de asinaren o contrato foral no mosteiro

de San Clodio.

Álvaro e Leonor van camiño das terras que

van traballar o resto das súas vidas.

Acompañaos un monxe do mosteiro para explicarlles como

deben cultivar a terra e plantar as cepas

novas, como as deben cavar, fertilizar e podar,

e, sobre todo, como teñen que cuidar as

uvas e elaborar o viño, que conforme as

normas do mosteiro debe ser fermentado, puro, sen

auga e con bó sabor.

No Ribeiro, ninguén discute a autoridade o saber

dos monxes de San Clodio no cultivo e

na elaboración do viño.

Desde o século XII, os monxes do mosteiro

de San Clodio foron os grandes impulsores do

cultivo do viño na comarca do Ribeiro.

Eles truxeron as vides e plantaronas nas ribeiras

do río Abia, nas ladeiras máis oleadas e

puxeron a producir terras que quedaran a monte

e deshabitadas.

O viño necesitábano pros oficios religiosos, pero tamén

pra comerciar con él.

Pero non só de viño vivían os mosteiros.

Nun primeiro momento, os monxes mantínanse do seu

propio traballo nas leiras dos mosteiros.

Pero a partir do século XIII, as propidades

destes mosteiros empezaron a medrar de xeito imparable

e os monxes, incapaces de cultiválas por sí

mesmos, tiveron que arrendarllas a que nas pudese

traballar a cambio dunha parte da producción.

Nas paneiras e nos lagares dos mosteiros galegos

entraban cada ano grandes cantidades de produtos agrícolas

como pagamento das rendas forais que eran a

base da riqueza dos mosteiros.

As rendas que recibía un mosteiro como o

de Samos non as recibía ningún nobre, salvo

o duque de Alba, despois de facerse coas

das casas de Monterrey, Andrade e Lemos.

Os mosteiros obtiveron tan inmensos patrimonios por medio

de doazóns e compras.

Doaban as terras os nobres e os reis

para asegurar que a súa alma ía ir

ao ceo e para formalizar alianzas co clero.

Tambén había campeseños propietarios que preferían entregarlle as

terras aos mosteiros e pagar unha renda por

traballalas antes de arriscarse a que un poderoso

lle las quitase e os expulsase delas.

O caso é que os mosteiros, como este

desobrado dos Monches, viñan apropiándose desde a idade

media do excedente agraria através do contrato foral.

As rendas que elles pagaban os campeseños permitíanllese

estar de obras contínuas.

Pero a situación a partir do século XVI

vai complicarse ainda máis para os labregos porque

non só van ter que manter e enriquecer

os mosteiros, senón tamén há unha clase social

nova que se vai situar entre os propietarios

das terras e os labregos que as traballaban.

Falamos da fidalguía, da súa relación coa terra

e do que vai tratar a nosa seguinte

historia.

Estamos en terras da Peroxa, na provincia d

'Orense.

Esta é a casa Lagariños.

No século XVII era unha das grandes casas

fidalgas en Galicia.

Inicialmente, as dúas terceiras partes das terras sobre

as que xerció o dominio a casa eran

do mosteiro de Celanova e a parte restante

era do conde de Rivadavia.

Sería un escudeiro deste conde chamado Lopo que

enoptivo en foro a totalidade do núcleo original

da casa de Lagariños.

Cando a comenzos do século XVI chegou o

escudeiro Lopo Conde a granxa e pousa de

Lagariños que lle acababan de conceder en foro,

ben sabía que non ía traballar a terra.

A vida que o agardaba pouco ou nada

tiña que ver coa que levara 200 anos

antes o escudeiro Álvaro de Canva, o protagonista

da nosa primeira historia.

Álvaro tivo que traballar as terras para pagar

a renda.

Pero a Lopo e a outros servidores do

Estado e da Igreixa as leis permitíanlle volver

a rendar esas terras a outros campesiños, a

uns prezos que podían multiplicar por 4 o

que elle tiña que pagar ao propietario da

terra.

A diferencia era que, mentres 200 anos antes

Álvaro pagaba a renda e vivía co que

lle quedaba, Lopo lucrabase subarrendando ou subaforando as

terras a varios labregos e non precisaba traballalas

directamente.

Así, foi como os escudeiros pasaron de campesiños

foreiros a rendistas e como os descendentes de

Lopo se converteron en poucas iracións nunha liñaxe

fidalga rica.

Estamos na casa fortaleza da Canva, no Concello

Pontevedrés de Rodeiro.

Os Canva foram unha das máis antigas liñaxes

fidalgas galegas coa que chegou a aparentar a

casa de Lagariños.

Aquí atoparon seus fondos documentais nos que está

basada a nosa seguinte historia.

Este é Xoán Suárez de Somoza, o neto

de Lopo Conde, o que fora escudeiro do

Conde de Rivadavia.

Recibiu como herdanzas do seu abó e do

seu pai un importante dominio sobre as rendas

de varios lugares do que xa se conhece

como Partido de Lagariños.

Entre eses lugares están Vila Quinte, Fonte Fiz

e Lagariños.

Esta é Inés Moure de Prado, a dona

de Xoán Suárez de Somoza.

Quen acompaña é o seu pai, Alonso de

Moure, rexedor da cidade de Ourense, membro dunha

familia de escribanos e dono dun amplio dominio

foral sobre terras de chantada.

Entregoulle a Inés como dote de matrimonio o

dominio sobre 22 lugares e 2 cotos jurisdiccionais

na comarca chantadina, e se sumaron así o

dominio da casa de Lagariños.

O sogro está moi satisfeito de como Xoán

está gestionando os intereses da familia.

Él adícase a defender e aumentar as rendas

da casa a tempo completo, e non se

ocupa noutras actividades de tipo político ou burocrático,

como fan moitos da sua clase social.

Neste libro do Catedrático de Historia, o presidente

do Consello da Cultura, Ramón Villares, a propiedade

da terra en Galicia, está analizado polo miodo

o chamado reconto e inventario dos documentos existentes

nesta casa de Lagariños, atopado aquí na casa

da Camba, en Rodeiro.

O documento original xa non existe, pero nele

estaban detallados por anos os ingresos e os

dereitos adquiridos pola casa de Lagariños desde o

século XVI ata mediados do século XIX.

E tamén se conta como defender os intereses

da casa de Lagariños, xoan Suárez de Somoza,

e como se fixo rico.

Nos primeiros 20 anos da súa xestión, dedicouse

especialmente a obter máis foros para a casa.

Onde había un campesinho que lle pagaba unha

renda a un mosteiro por traballar unha terra,

xoan Suárez de Somoza conseguía que o mosteiro

lle arrendase a él as terras.

E despois, él volvía a arrendar xa so

mesmo a outros campesinhos, a un prezo que

podía cuadriplicar o que lle pagaba o mosteiro.

Nos últimos 20 anos dedicouse a mercar terras,

sobre todo as que eran propiedade de campesinhos

en apuros económicos.

Despois, él volvía a arrendar xas a un

prezo moi alto.

Ademais, especulou cos cereais e co viño que

os labregos lle pagaban cada ano.

Retiñaos para venderxelos en época de escasez.

Xoan Suárez de Somoza podese considerar un arquetipo

de Fidalgo enriquecido pola xestión de rendas agrarias.

Aqueles Fidalgos, como protagonista da nosa historia, comenzaron

a utilizar o tratamento de don e a

gozar dos privilexos que a sociedade feudal lle

concedera a nobreza tres séculos antes.

No canto de Castelos, nos seus dominios comenzaron

a construir pazos.

Pero a paciencia casi sempre ten un límite,

incluída dos amansados campesinhos que ansos de pagarlle

rendas, primeiro a Igrexa e despois aos Fidalgos

que construíron pazos como este.

Nas primeiras décadas do século XX souberon organizarse

para xixila fin dos foros.

Do prezo que tiveron que pagar para deixar

de ser foreiros é do que imos falar

na última historia de hoxe.

O mantemento do sistema foral en Galicia ata

o primeiro cuarto do século XX comezou a

chocar coa lógica económica.

Os que vivieron durante séculos das rendas agrarias

non se preocuparon por mellorar as explotacións.

Nas desamortizacións do século XIX moitas das terras

que o Estado lle obrigou a Igrexa a

poñer en subasta pública mercaron aos Fidalgos ou

burgueses urbanos que seguiron exercendo como rendistas.

En definitiva, a comezos do século XX a

agricultura en Galicia era un sector económico desfasado,

cos labregos pagando rendas por traballar a terra

e pagandolle impostos ao Estado.

Aredor do 1900, o mundo rural galego empezou

a esperguizarse e a tomar conciencia de que

a cuestión foral só teria solución se os

labregos se unían e se movilizaban.

Iso foi o que conseguiu o agrarismo.

Ese movimento estiva na base das revoltas contra

o pagamento dos foros como a que se

produciu aquí, en Sobredo, no ano 1922.

Atendan.

Impónse unha repulsa absoluta contra o poder central

chegando ata a revolución.

A necesidade de empregar a violencia, o mitin,

a subversión da orde, a revolución nunha palabra.

Os nosos campeseños apercibironse de que afouxe tanto

tronza e erva como serve para espantar o

capataz e que a dinamita custe demais esmaquizar

a pedra viva que os edificios carcomidos.

Estas verbas deixou nas escritas en 1910 o

Cura de Beiro como programa de actuación de

un movimento agrarista a Acción Galega.

En 1921, Basilio Álvarez fundou este xornal, La

Zarpa.

Este era o órgano de expresión de un

movimento antiforalista.

Nel, contan-se os feitos ocurridos en Tui

aquel 26 de novembro de 1922.

É a historia dos mártires de Sobredo.

Ignacio Gómez e os seus veciños da parroquia

de Guillermo de Villarey volven para as súas

casas decididos a non pagar máis os foros.

Os temores que tiñan quitaron de los os

oradores que veñen de escoitar no Congreso Agrario

de Tui, entre os que estaba o Cura

Orensán de Beiro, Basilio Álvarez.

A idea coa que deixaron Tui está clara.

Hai que acabar cos foros.

E negarse a pagar as rendas é o

camiño para chegar a esa meta.

Ignacio está ameazado de embargo polo dono das

terras, pero sabe que conta coapoio dos seus

veciños e das organizacións agrarias para impedir que

ese embargo, chegado o momento, se leve a

cabo.

Na maña do 27 de novembro de 1922,

os funcionarios deste xulgado de Tui saíron acompanhados

de varios agentes da Guarda Civil para executar

a orde de embargo contra Ignacio Gómez, o

veciño de Sobredo que se negaba a pagar

os foros.

Cando os funcionarios do xulgado de Tui e

a Guarda Civil chegaron a Sobredo, estaban agardando

por eles uns 2.000 veciños armados con

fouces e eixadas.

Avisáranse tocando as campas das igrexas de varias

parroquias arredonda.

Por fortuna, temos grabado o recordo da persoa

que aquel día tocou as campas desta igrexa

de Guillareix sendo un neno.

Estaba levantando un horro en a parroquia en

Paramos e vineron os veciños pola lía e

dixeron que aquí en Sobredo que estaban desvalijando

os foros, que estaban a tenda, que estaban

sacando todo.

Empezou os veciños a alarmar eso, que había

que tocar as campanas a fogo.

E eu subindo arriba e toquei as campanas

en Paramos.

Había unhas escaleras por fora e subindo arriba

toquei as campanas.

Ni se lle pediu permiso a cura ni

a nadie.

E a xente empezou a acudir e a

acudir e dixo a Sobredo, a Sobredo, a

Sobredo, e a xente vi todo apagado.

Despois dali vín a Guillareix, a parroquia, a

outra parroquia, cá é Guillareix, se empezaron a

tirar o Guarda Civil a disparar e habían

morto os dous pois, tireime por un campo

abaixo, donde había un muro alto, metime, escondime

de abaixo e as balas viñan por diba,

pero non estaban salvas.

E, pois, claro, a terminar eso, non vin

aquí a nada porque dixen que volvan a

dar outra descarga.

E tratei de escapar para casa.

O 29 de novembro de 1922 recibían sepultura

aquí, onde estaba o cemiterio de Guillareix, os

dous homens e a muller víctimas dos disparos

da Guarda Civil.

Ela deixaba seis fillos orfos, entre os que

estaba a senhora que escoitaron o principio deste

capítulo.

Os mártires de Sobredo foram desconhecidos para a

maioría dos galegos durante décadas.

En 1988 celebrouse unho amenaxe en Guillareix na

que se lembraron as vítimas e o significado

da súa loita.

Naquel acto, o catedrático de Historia e presidente

da Real Academia Galega, Xosarramón Barreiro, apuntaba como

inductor dos feitos o daquela ministro de Graça

e Justiza, Mariano Ordoñez.

¿Quén se acorda hoxe de aquel Ordoñez?

Aquel señor feudal de Tui, ministro de Graça

e Justicia, inductor principal dos acontecimentos que aquí

sucederon.

Aquel ministro remitía y un telegrama de condolencio

ao alcalde de Tui na mesma data do

enterro das víctimas.

Catro anos despois das mortes de Sobredo, en

1926 e en plena ditadura de Primo de

Rivera, as Cortes aprobaron a Lei de Redención

dos Foros.

Pero a lei non aboliu os foros como

pedían os agraristas nin lhes concedeu a propiedade

da terra aos foreiros.

Quen quixese ser dono da terra tiña que

mercala.

A propiedade da terra se non podía facelo,

quedaballe seguir traballando e pagando a renda.

Pagar rendas para traballar a terra é algo

que seguen facendo os 800 caseiros históricos que

ainda quedan en Galicia.

O 7 de junho de 2006, Xosé Lama

e Carme Barca tiveron que pagarlle 8 mil

quilos de millo e 720 de fabas a

Fundación San Castor, que ten no seu padroado

o arzobispo de Santiago, o alcalde Compostelán e

ao reitor da universidade.

Como a Xosé e Carme, ainda quedan 800

caseiros históricos en Galicia, que ainda seguen pagando

os chamados arrendamentos históricos, a expresión actual dos

contratos forais.

Pero deixando estes casos excepcionais, para que lhes

sirviu os labregos mercar las terras que traballaron

como foreiros durante séculos?

A conquista da propiedade da terra por parte

dos labregos foi máis a conquista dun dereito

ca dun proveito.

Produciuse a finais do século XIX e no

primeiro terzo do XX, cando o Estado Liberal

Español converteu en lei o concepto napoleónico e

burgués da propiedade, que deixaba desfasado o sistema

foral.

O que lhe interesaba ao novo Estado era

que os campesinos lhe pagasen impostos a facenda

pública e non rendas aos fidalgos.

Nese contexto, os labregos convertíanse en propitarios plenos

das terras que traballaran como foreiros, mercadas, en

moitos casos, grazas a remesas de cartos que

lhes mandaban os familiares emigrados.

Así, a estructura agraria galega continuou caracterizada polas

pequenas explotacións con múltiples parcelas e distribuídas ao

redor da aldea.

O que se buscaba era que cada vecinho

tivesse un pouco de horta, de prado, de

labranza e de monte.

O noso pasado agrícola está escrito nos balados

e nos marcos que dividen desde hai séculos

o noso chán.

Todas estas pedras foron colocadas por mans labregas

para marcar e defender o que consideraban seu.

Hoxe, moitos destos lindeiros delimitan terras abandonadas a

monte e, en moitos casos, non serven máis

que para dividir as cinzas que deixan cada

ano os incendios forestais.

Pero pode ser este o final da historia

da loita dos labregos pola propidade da terra.