Original subtitles

(Transcribed by TurboScribe.ai. Go Unlimited to remove this message.) Música Estamos

a Abeira da Autostrada do Atlántico, entre Miño

e Pontedeume, preto das mellores praias do litoral

coruñés.

Aquí estás a construir unha macrourbanización nuns terreos

que eran monte ataído aos anos.

Van ser 1.220 vivendas que ocuparán unha

superficie de 26 hectáreas.

Contarán cun campo de golf de 18 buratos

e un hotel de 5 estrelas.

Esta é a aldea do futuro.

Realmente, teñen algo que ver estas urbanizacións coas

bellas aldeas que están sendo abandonadas.

Na Bindeira, a media hora, ímos facer unha

viaxe ao longo de 2.000 anos de

historia para intentar entender como se foi habitando

este país que se chama Galicia.

Estamos no Castro de Sanfins, ao norte de

Portugal.

Aquí vivía unha comunidade castrexa no ano 137

a.C. Vostedes estaránse a preguntar que facemos

en Portugal se o que queremos é contar

a historia dos asentamentos en Galicia.

A resposta, ten a o protagonista da nosa

primeira historia.

Este home pertence ao pobo dos calaicoi ou

galaicos.

Vén dar un aviso que sabe que pode

cambiar o seu destino o da súa familia

e o do seu pobo.

Todo o que levantaron os seus pode quedar

arrasado pola forza dun inimigo do que só

ouíu falar, o Exército Romano.

Na véspera da batalla, a este guerreiro preocupa

e, sobre todo, ter que sair a loitar

a campo aberto.

A sensación de seguridade que sentira durante anos

deralle ao emprazamento do seu Castro fortificado naquele

outeiro.

Sempre fora bastante doado defenderse dos ataques dos

veciños que lles querían roubar os alimentos e

raptar as súas mulleres.

O Castro estaba próximo as terras fértiles das

que dependía a alimentación da familia.

Moi preto del, atoparan aquel mineral escuro co

que, despois de fundilo, facían armas e ferramentas.

O protagonista desta historia construíra a súa casa

co axuda da familia e dos veciños.

Era como as demais do poboado de planta

circular.

Tiberan que carretar moita pedra para erguer os

muros máis altos de tal xeito que se

puidese facer lume dentro dela sen queimarlle o

teito vegetal.

Así podían cantarse e cociñar.

O fume non era tan molesto e axudaba

a conservar os alimentos que se penduraban do

teito, fora do alcance dos animais.

A casa castreixa tiña unha estructura moi semellante

a que teñen as pallozas e que, co

evolución lógica, perdurou durante máis de 2000 anos.

Entón, se certos aspectos do xeito de vivir

dos castreixos teñen chegado tos nosos días e

non foron eliminados polos romanos, é lógico pensar

que os romanos tiñan outro xeitivo moito máis

importante ca a mera conquista e romanización dos

galaicos.

A pregunta, polo tanto, é...

Por que viñeron os romanos ata o que

eles mesmos chamarían a fin do mundo?

O control da riqueza mineira do ferro e

do ouro converterase nun objetivo político estratégico pro

poder de Roma.

O valor destes minerais foi o que trouxe

os romanos a Galicia.

Para abrir novas rutas comerciais e acaugar as

tribos do noroeste peninsular, Roma enviou a fronte

dun exército a XVII X.

Bruto, no ano 137 a.C. Bruto dirixiu

os seus soldados desde o teixo cara o

norte e foi someténdose en demasiada resistencia ás

diferentes tribos e povos, ata que aquí, o

norte do douro, os conhecidos como calaicoi ou

galaicos xuntaron e organizaron unha multitude que se

enfrontou ás leixóns da Roma.

Da dimensión e do resultado da batalla deu

conta o historiador romano Paulo Orocio.

Mentrestanto, Bruto, na Hispania ulterior, derrotou a 60

.000 galegos que viñan pra auxiliar aos lusitanos

nunha batalla cruel e difícil, apesar de que

o rodearan por sorpresa.

Nesta batalla morreron 50.000 galaicos, prenderon 6

.000 e moi poucos puderon escapar.

A bravura coa que loitaron os galaicos fixo

que os romanos lle chamaran Galecia a todo

o territorio que lles quedaba por conquistar o

norte do douro.

Ben, sabemos xa que para os romanos o

territorio que denominarían Galecia ia desde o norte

de Portugal, onde estamos nos agora, ata Fisterra

e o Cantábrico, e que incluía parte do

que hoxe Castela y León e Asturias.

Sabemos tamén que viñeron atraídos polo ouro e

polo ferro.

Pero, ¿qué foi do noso guerreiro naquela batalla

que nos deu o nome aos galegos?

O protagonista da nosa historia loitou con singular

valor naquela batalla épica.

Él foi un dos que sobreviviu, pero fixeron

o prisioneiro e tivo que acompañar o exército

romano no seu avance caro ao norte.

Naquela penosa viaxe viu como os soldados romanos

se negaban a cruzar o río Limia por

medo a perder a memoria.

Tivo que ser o propio Xuño Bruto que

no atravesase primeiro e para demostrar que non

se esquecera, foi chamando polo seu nome a

cada un dos seus lesionarios.

O noso heroe tampouco perdeu a memoria ao

cruzar o Limia, pero xa nunca volveu recuperar

a liberdade.

Tivo que traballar o resto dos seus días

como escravo nunha mina d'ouro nun lugar

a varios días de camiño, máis ao norte,

onde a terra era de color vermelha.

Estamos no Bierzo, nas Médulas, declaradas pola Unesco

o Patrimonio da Humanidade.

Estas minas son o vestixo máis impresionante da

enxeñería mineira que os romanos deixaron na Galáecia.

Daquí e da Conca do Sil partían para

Roma segundo plínio 20.000 libras de ouro

o ano.

A pesar da derrota fronte as lesións de

Xuño Bruto, a resistencia dos galaicos ainda durou

máis dun século e obrigou a Roma a

enviar a Xulio César a Galicia no ano

60 a.C. A derrota definitiva dos galaicos

produciuse na batalla do Monte Medulio 34 anos

máis tarde, no ano 26 a.C. Os

romanos, seguindo un plan de ataque diseñado polo

emperador Augusto, rodearon cun foxo os galaicos e

estes, ao verense abocados á derrota, optaron polo

suicidio.

Despois, xa coa Galáecia romanizada, os galaicos seguiron

vivindo en Castros outros cinco séculos máis.

Daquela, poderíase pensar que os Castros eran uns

asentamentos tan cativos que nin estorbaron a romanización

de Galicia, pois ni moito menos.

A dimensión dos Castros era moi variable e

ía dende os 400 metros cuadrados do de

Seixas, máis ou menos a décima parte deste

terreo de xogo, ata os 200.000 do

de Monte Mocinho, en Portugal, onde caberían uns

20 estadios coma este.

Unha das ideas erróneas que adoitamos asociar cos

Castros é que os castrexos vivían únicamente no

monte, pero non é así.

Hai castros costeiros como o de Baroña, Santa

Tegra ou Ascies, o cal demostraría que os

castrexos dominaban as técnicas de navegación.

Ainda que non existen datos fundados sobre os

habitantes de cada comunidade castrexa, cabe pensar que

a densidade de poboación debía ser alta, xa

que están localizados máis de 3.000 castros

en Galicia en o norte de Portugal.

Na Galáecia, Augusto fundou tres cidades principais, unidas

por vías.

As que hoxe son Braga, Astorga e Lugo.

Lucus Augusti foi a cidade romana galega por

excelencia.

Augusto fundou Lugo no ano XIV a.C.,

pero estas murallas construíronse tres séculos despois, supónse

que para facerle fronte ás invasións bárbaras.

Pero Lugo foi unha excepción, porque, tra o

abandono dos castros, a aldea converteuse na forma

básica de habitar o territorio.

A esa sociedade máis ou menos romanizada chegou

no século III o cristianismo, damando o propio

imperio romano.

Máis tarde, no 410, asentaronse en Galicia uns

30.000 suevos que conseguieron crear aquí un

reino.

Estas tumbas do mosteiro de San Pedro de

Rochas pertencen á época sueva.

Os suevos votaron en Galicia preto de 175

anos, que tampouco é tanto cando estamos a

repasar unha historia que abrangue máis de 2000.

Sen embargo, os suevos deixaron unha herdanza que

para os galegos sempre tive un valor moi

importante, a parroquia.

Durante o reinado de Teodomiro, no 572, aprobouse

en Braga o parroquial suevo, que dividiu Galicia

en dióceses equivalentes ás ses episcopais de hoxe.

Estamos en Seceda do Caurel, unha aldea que,

pola súa estructura, cabe pensar que xe existía

na Idade Media.

Durante séculos, a aldea constituíu o principal núcleo

de poboación.

¿Por qué tivo tanto éxito este tipo de

asentamento fronte ás supostas vantaxes da cidade?

Estes emprazamentos ubicábanse en lugares onde era posible

vivir do cultivo da terra e dos recursos

do medio natural.

Por iso, ainda hoxe, a aldea é a

entidade de poboación máis común en Galicia.

Na nosa próxima historia, imos dar un ximpo

no tempo para situarnos no ano 1250.

Xa vimos que desde que os galegos abandonaron

os castros, foron se agrupando en pequenos núcleos,

nas aldeas.

O caso é que xa había tempo que

deran en comerciar co excedente agrario, e nos

lugares onde se celebraban os mercados, foron levantándose

as principais cidades galegas, como ésta de Pontevedra.

Nelas vivían comerciantes, mestres artesáns e aprendices.

Do comercio de mestres e de aprendices, imos

disfalar nesta historia.

Este é Xande Mosteiro, veciño dunha aldea do

Valdoúmia.

Está acabando de cargar no seu carro un

bocói de viño para leválo a vender a

Pontevedra.

Tivo a fortuna de lograr unha boa colleita,

pero hoxe non vai ir só á cidade.

Vai no acompañar o seu fillo máis bello,

Paio.

Ainda é case un neno, é sempre de

fixo ilusión que o seu paio levase a

feira, pero na súa cara non se adivinha

ningún alegría.

Na casa, todos saben que anoite Paio non

vai volver.

Despois de faláreno, os pais decidiron que é

mellor que vai á cidade para aprender un

oficio.

A situación económica favorable que experimentou Galicia nos

séculos XII e XIII provocou un aumento na

producción agrícola e na poboación.

Empezouse a comerciar cos produtos do campo a

través do Camiño de Santiago e por vía

marítima principalmente desde o porto que había aquí,

en Pontevedra.

O centro histórico das principais cidades galegas actuais

pouco mudou na súa configuración urbana desde aquela

cidade medieval na que vivían comerciantes e artesáns.

Pero volvamos ao século XIII para saber que

foi deixando mosteiro e do seu fillo.

Atraídos uns polos outros, aquí veñense asentando desde

haianos, artesáns, comerciantes e traballadores procedentes das aldeas

da contorna.

A maioria dos produtos está destinada ao mercado

interno, pero tamén hai outros, como o viño

que acaba de vender Xande Mosteiro, que van

ser embarcados cara a Europa Atlántica, no caso

do viño para a Inglaterra.

Consciente da importancia do comercio do viño, o

goberno municipal da cidade ditou diversas ordenanzas proteccionistas

do cultivo da vida e do comercio do

viño.

Despois de vender o viño, Xande Mosteiro atopou

un mestre carpinteiro interesado en coller a paio

como aprendiz.

O mestre deulle conta das condicións do contrato

de aprendizaxe pola que se rexía o gremio.

Como garantía de que o rapaz ia cumplir

ben coas súas obrigas, o pai tiña que

deixar como fianza unha cantidade de cartos que

case dobraba o que lle deran polo viño

que vendera antes.

O aprendiz quedaba baixo a dependencia do mestre

por un tempo aproximado de dous anos e

medio.

Nese intervalo, o aprendiz tiña que servir o

mestre como a un criado serve a un

señor, obedecendo fielmente en todo o que lle

mandase e nunca podía ausentarse do taller sem

permiso.

O contrato obrigaba o mestre a ensinarlle o

oficio o rapaz, a alimentalo e a vestilo

e a darlle instrumentos de traballo así que

concluíse o período de formación.

Na práctica, pasaba moito máis tempo desde que

o rapaz aprendía o oficio ata que quedaba

libre da tutela do mestre e da obriga

de traballar para él.

Cando ese momento chegase, o paio podría ser

contratado como oficial a cambio dun soldiño.

O paso do tempo, se era capaz de

realizar unha obra mestra, o gremio de carpinteiros

nomearía o mestre e podería establecerse pola súa

conta.

Non deixa de ser curiosa a semellanza que

hai entre a dureza de aprender un oficio

na Idade Media e certa forma de contratos

en prácticas que hai hoxendía.

Do mesmo modo que certa forma de contratación

perdurou ata hoxe, nomes como a Caldeirería ou

a Ferrería ainda identifican rúas e prazas das

cidades galegas que fan referencia a oficios e

gremios agrupados nestes espazos.

A silueta e a ordenación daquelas cidades é

nos moi familiar.

Case todas estaban protegidas por unha muralla con

varias portas e as torres das igrexas xa

sobresaían por enriba dos tellados das casas.

Ben, xa sabemos que os castros ou a

esencia deles chegou ata os nosos días através

das payozas, que temos parroquias polos suevos e

que as cidades naceron na Idade Media.

Que nos queda da cidade medieval?

Sei que ainda nos queda algo.

Se hai alguna cousa que caracteriza as cidades

medievais son as murallas.

Ourense era a única cidade galega medieval que

non tiña murallas, pero si tiña portas.

E a pregunta é por que eran tan

importantes as portas?

As portas facilitaban o control exercido polos fieles,

unha especie de recadadores que se encargaban de

cobrar as alcabalas, uns impostos que se pagaban

por todo o que se compraba ou se

vendía na cidade.

Ademais de servir para defenderse dun eventual perigo,

as portas e as murallas delimitaban un espazo

xurisdiccional, é dicir, que cada cidade tiña unhas

leis propias plasmadas nunhas cartas forais outorgadas polos

reis, que regulamentaban aspectos da vida social e

económica.

Nelas, entre outras cousas, indicabase que se podía

vender ecando.

Ademais, estas cartas forais fixaban as normas de

convivencia entre os veciños.

Xa vimos que na cidade medieval as casas

eran moi semellantes de quitado as dos fidalgos,

as dos membros destacados do clero e as

dos comerciantes ricos, pero os edificios máis sobresaíntes

eran os pazos fortaleza dos bispos e dos

condes e, sobre todo, as catedrais, igualmente dotadas

de torres defensivas.

Nas prazas vendíanse a diarios produtos necesarios pro

consumo dos cidadáns.

As hortas chegaban ata as murellas das cidades

e, as veces, ata estaban dentro delas.

Case como agora.

As cidades medievales galegas evolucionaron conforme o ritmo

da economía e nutrirónse dunha forte inmigración rural.

Así, medrarón e albergarón unha clase social nova,

a burguesía urbana.

Cada vez máis poderosos económicamente, os burgueses aspiraban

tamén a posuir o poder político, pero nesa

pretensión chocaron durante séculos co poder dos señores

e da igrexa.

A vista está que engañou a batalla, pero

este é o final da nosa historia.

Son as nosas cidades unha mera recreación da

cidade medieval.

Pra termos unha resposta a esta pregunta imos

viaxar ata o século XVIII.

A fendedura natural na liña de costa era

tan regular e tan recta que non parecía

obra do azar, senón feita a propósito.

As augas sombrías e mansas eran dunha inmensa

profundidade.

O paso teria unha milla de longo e

estaba a entrada dun ancho fendedero que tiña

o outro extremo a cidade de Ferrol.

Esta descripción que fai da entrada da ría

de Ferrol ao viaxeiro inglés George Borrow no

ano 1836 explica en parte a decisión que

tomara cen anos antes o intendente Xeralda Marinha

de Felipe V José Patiño.

Ele ordenara construir no lugar da graña o

arsenal Real Estaleiro.

Pero ese estaleiro logo quedou pequeno e houbo

que construir 25 anos máis tarde outro moito

máis grande.

E para albergar as familias dos obreiros e

dos mandos deseñouse e levantouse a única cidade

galega de Nova Planta, Ferrol.

Cosme Álvarez, xefe de escuadra e o enseñeiro

militar Petit de Lacroix agardan a chegada dun

bote de remos.

A bordo ven o coordinador das reais obras

dos arsenais do reino Jorge Juan Santacilia.

É un prestixioso marinho, científico e matemático que

acaba de volver de Inglaterra onde botou 2

anos en misión secreta.

Ali estudou os sistemas de construcción naval da

armada inglesa fixo planos dos mellores arsenais da

ilha e recrutou expertos nas artes do mar.

Chega a Ferrol enviado polo Marqués da Ensenada,

secretario de Marinha de Fernando VI co propósito

de crear ali a base naval máis grande

de Europa.

O xefe de escuadra, Cosme Álvarez xa coñecía

a intención real de construir en Ferrol a

base que debía nutrir a armada española de

navíos e armas.

Cando chegou Jorge Juan a Ferrol, acompañado por

constructores de buques ingleses as obras do estaleiro

novo xa principiaran en Esteiro pero o proxecto

original do arsenal foi totalmente revisado e modificado

baixo a súa dirección.

A proposta mereceu o beneplácito real e co

maior celeridade dispuxeron xas medidas necesarias para acometer

a construcción do arsenal.

Décadas despois do seu inicio o arsenal e

o estaleiro estaban funcionando.

As enormes instalacións militares requerían unha gran cantidad

de man de obra e de pessoal para

atendelas.

Os planos de construcción militar ian acompañados dun

proxecto civil para construir unha cidade nova.

Será finalmente o enxeñero Sánchez Bor quen diseñe

e execute o novo Ferrol o que hoxe

sería o barrio da Magdalena xustamente onde estamos

nos agora.

Diseñaronse seis rúas longitudinales e nove transversais que

formaban nas súas interseccións onde se xuntaban rectángulos

da mesma superficie.

Duas prazas, as que hoxe se chaman de

Armas e a de Amboaxe deronlle a configuración

definitiva áquela cidade na que no 1770 xa

vivían 25.000 persoas.

O trazado de Ferrol supuxo a introducción en

Galicia dun modelo de cidade nova diseñada con

criterios racionalistas.

Fronte ás cidades de orixe medieval de rúas

estreitas e tortuosas con pouca luz a nova

cidade ferrolá está diseñada para que o sol

poida dar nas súas rúas e prazas.

O que é xunto do rematoco á cidade

medieval?

Os arquitectos e enxeñeiros do século XVIII intentaron

darles ás cidades a mesma luz do pensamento

e diseñalas cun os criterios lógicos e funcionais.

Entón, por que as cidades son hoxe o

caos que son?

A resposta na última historia de hoxe.

Vigo xa existía na Idade Media.

Esta cidade é fruto do seu carácter industrial

e portuario.

Pero a historia de Vigo poido ser moi

diferente se os soños dun home desenhido máis

aló dos planos que debuxou ás 75 anos

por encargo do Concello.

O 6 de dezembro de 1932 o Concello

de Vigo encargoulle o plano de ordenación da

cidade o arquitecto pontevedrés Antonio Palacios que daquela

era un dos máis reconhecidos de España.

Deseñara o Palacio de Comunicacións e o Círculo

de Belas Artes de Madrid ademais do Teatro

García Barbón de Vigo entre outros edificios.

Vigo era a principios do século XX unha

urbe en plena expansión demográfica debido ao seu

dinamismo económico en gran parte movido pola actividade

do seu gran porto.

Os estaleiros o tránsito marítimo sobretodo o migratorio

cara a América e a industria conserveira fixeron

de Vigo o principal polo de atracción da

poboación rural galega.

Os campeseños que chegaban a cidade convertíanse en

obreiros de industria viguesa e ian vivir aos

barrios da periferia as Travesas, Teis o Calvario

e Bouzas.

Estes barrios estaban unidos por tranvía co centro

urbano Nese centro a burguesía emerxente os comerciantes

e os industriais construíran edificios ostentosos de estética

modernista na rúas do Príncipe e de Urzaiz

para exibilo o seu poder social.

Ese era o Vigo que quixo cambiar para

António Palacios desde o seu universo racionalista.

Concebiu un proxecto integral de cidade vangardista e

ambicioso que transformaría Vigo e a súa comarca.

No proxecto que diseñou Palacios a cidade quedaba

dividida en zonas unha función diferente cada unha

delas.

O núcleo histórico estaría atravesado por unha vía

principal que se chamaría Rúa de Galicia e

que subiría desde a Estación Marítima ata o

Monte do Castro onde se situaría o Pazo

Regional.

Nel estarían o Concello os sugados a Biblioteca

e os consulados.

Pero a idea de António Palacios era radical

demais.

En contra dela levantaronse as principais forzas da

cidade a Cámara de Propiedade, o Colegio de

Arquitectos e moitos empresarios.

Finalmente o proxecto quedou anulado no 1939.

Para ben ou para mal o plano de

Palacios fracasou e vigo me drou dun xeito

menos planificado ata converterse na gran cidade que

hoxe.

Iso sí, tamén cos problemas que teñen as

grandes cidades.

Tería vigo menos problemas se o plano de

Palacios se aplicase.

Iso nunca o saberemos.

Neste capítulo de Histórias de Galicia quixemos lles

contar como os galegos foron habitando o territorio

desde o Castro ata a cidade moderna.

Pero se alguna forma de asentamento é propia

de Galicia e conformadora do noso ser colectivo,

ese é a aldea.

Mais de mil aldeas xa quedaron desabitadas en

Galicia segundo o Instituto Galego de Estatística.

E outros oito mil núcleos rurais están a

piques de desaparecer.

Con elas van esmorecer formas seculares de entender

e de atender a vida.

Perdemos un patrimonio etnográfico, paisaxístico e cultural que

nos levou séculos crear.

Para un labrego, a terra que queda a

monte é unha terra inculta.

Tras leis do mercado global, a aldea non

é máis ca un atranco que só produce

custos e ningún beneficio e por iso ten

que desaparecer.

Mentre o interior de Galicia está quedando desabitado,

a franxa litoral está sofrindo unha forte presión

urbanística e especulativa.

Ademais, cidades como Abigo ou esta da Coruña

encabezan xa grandes áreas metropolitanas nas que os

núcleos de poboación e os concellos constituen un

continuum no que os límites administrativos perden o

seu significado.

As necesidades de servizos son comuns para os

habitantes destas áreas metropolitanas e, polo tanto, é

lógico pensar que as respostas aos seus problemas

tamén deben ser comuns.

Pero esa historia ainda hai que ver como

remata para poder contala.