Original subtitles

Stel je de aarde voor zonder mensen.

Stel je voor dat alle mensen gewoon verdwenen zijn.

Dit verhaal vertelt niet hoe dat zou kunnen gebeuren.

Dit verhaal vertelt wat er gebeurt met de wereld die we achterlaten.

In deze aflevering van 'Life After People': de kostbaarste metalen van de mens.

Hoe bewijst goud haar waarde in een toekomst zonder mensen?

Kan staal zich tegen haar vijanden beschermen?

Wat heeft een mineraal te maken met de ondergang van de dinosaurus?

Structuren uit een stalen tijdperk zullen voorgoed veranderen.

Welkom op aarde, inwonertal nul.

De belangrijke steden werden gebouwd van metaal.

Gefinancierd door goud en gebouwd met staal.

Deze metalen lijken zich goed te kunnen redden zonder de mens.

Waarom vergaan sommige terwijl andere voortbestaan?

Één dag na de mensheid

Eén dag na de mensheid.

In New York bewaakt de Federal Bank het bezit van klanten...

die hun goud nooit meer ophalen.

De goudstaven die er liggen hebben een waarde van 200 miljard dollar...

de rijkdom van 60 buitenlandse regeringen en centrale banken.

In de kelder van de Federal Reserve Bank in Manhattan ligt meer goud...

dan er ooit ergens op aarde bij elkaar gebracht is.

Het goud ligt 25 meter onder de grond opgeslagen.

De toegang is beschermd door een zware, roterende stalen cilinder...

die een zegel vormt...

met een 140 ton wegende ombouw van staal en beton.

Het goud blijft eeuwig bestaan.

Het punt van goud is dat het niet corrodeert of aangetast wordt...

en het kan niet oplossen.

Goud is een van de meest reactievrije metalen.

Lucht of water hebben geen invloed op haar moleculen.

Bij andere metalen in New York City is dit niet het geval.

De stalen wanden van Times Square glanzen nog steeds...

maar de straten zijn griezelig stil.

In de tijd van de mens was het een van de luidruchtigste plekken.

Langdurige blootstelling aan geluiden boven 75 decibel was gevaarlijk...

maar hier werd 80 decibel gemeten.

Autotoeters haalden 90 decibel...

en een passerende ambulance schreeuwde met 120 decibel.

Deze geluiden zijn nu verdwenen.

Er is alleen nog de 50 decibel van de airconditioners.

Een wereld zonder mensen zou vreemd stil zijn.

Op veel plaatsen zou je vooral vogelgezang horen.

Twee dagen na de mensheid

Twee dagen na de mensheid valt de elektriciteit in New York City uit.

En daarmee verdwijnen de honderden verlichte reclameborden.

De stroom is hier eerder uitgevallen.

In 2003...

werd Times Square in duisternis gedompeld door een stroomstoornis.

Maar deze keer komt de stroom niet meer terug.

Overdag struinen wezens door de straten van New York...

die niet gewend zijn voor zichzelf te zorgen.

De paarden die politieagenten droegen of rijtuigen trokken...

moeten nu verder zonder mensen die voor hen zorgen.

Kunnen deze paarden overleven in een wereld van beton en staal?

1400 kilometer ten westen van New York City...

wordt het breekpunt van metaal getest.

Met 12 brouwerijen was St. Louis de bierhoofdstad van het land.

In de stad die ooit de dorst van de wereld stilde...

blijft het bier fermenteren in duizenden enorme stalen vaten.

Dit is een vat van 138 liter.

Er kunnen 60 vaten bier in en dit is wat naar boven komt drijven.

Het is gist, hopdeeltjes, proteïne en stikstof.

Tijdens het fermentatieproces zet de gist suiker in alcohol om.

Er komt koolzuurgas vrij dat de druk in het vat opvoert.

Op de eerste dag na de mensheid gaat het fermenteren normaal door.

Als de stroom en de koeling uitvalt, stijgt de temperatuur in de vaten.

In St. Louis is het 's zomers vaak zo'n 40 graden Celsius.

Door de hitte wordt het fermentatieproces steeds heftiger.

Veiligheidskleppen voorkomen dat de druk in het vat te hoog wordt...

maar bij het fermenteren ontstaat ook kräusen...

een dikke laag schuim die naar boven komt.

Door oververhitting komt er meer kräusen waardoor de klep verstopt.

Dit kan binnen 36 uur een ramp veroorzaken.

In 2009 ontplofte een vat wat een gat van 10 meter sloeg...

in het dak van een brouwerij in New Orleans.

In St. Louis 36 uur na de mensheid...

blazen uitbarstingen gaten in de daken als de vaten ontploffen.

Het probleem in New York City is niet bier, maar water.

Zonder stroom werken de 700 pompen van de ondergrondse...

die zo'n 50 miljoen liter water per dag wegpompen niet meer.

De tunnels beginnen al onder te lopen.

Zes maanden na de mensheid

Het is zes maanden na de mensheid.

New York City is donker op een vreemde gloed op Times Square na.

Het in 2009 geïnstalleerde verlichte baken van het menselijk verleden...

is een reclamebord dat niet van elektrische stroom afhankelijk is.

Het bord wordt voor 90 procent verlicht door 16 windturbines.

De rest komt van 64 zonnepanelen.

Het bord kan 6 huizen een jaar lang van stroom voorzien.

De schoepen van de turbines zijn vorstbestendig...

en vertragen automatisch bij orkanen om schade te voorkomen.

Het bord blijft jaren verlicht tenzij er iets onverwachts gebeurt.

Één jaar na de mensheid

Het is één jaar na de mensheid.

Het plein van het Rockefeller Center is nog steeds een verzamelplaats.

Alleen zijn het nu dieren die hier samenkomen.

Een van de veranderingen in New York als de mensen weg zijn...

is dat de inheemse dieren weer terugkomen.

Er zijn al ontzettend veel herten in de buitenwijken van New York.

De herten trekken naar het centrum.

In de tijd van de mens was dit een plein...

dat in de kersttijd werd veranderd in een kunstijsbaan.

Deze winter zorgt de natuur voor het ijs.

Het water zou in de winter bevriezen...

op de plaats van de ijsbaan en zich ophopen.

In de lente zou de kleine ijsberg smelten...

en zo ontstaat er nog meer water onder de gebouwen zelf.

Dat water zou de funderingen aantasten.

In de lente verandert het plein in een reusachtige bloempot.

De ijsbaan wordt een tuin. Het wordt natter en dat bevordert de groei.

Het beeld van Prometheus kijkt uit over de stadstuin.

De figuur die in de Griekse mythologie de mens schiep...

ziet nu toe op de verwoesting van wat de mens geschapen heeft.

Het standbeeld van Prometheus zou mooi blijven staan.

Het is brons en verguld...

en de eerste vijf tot tien jaar...

blijft het gouden verguldsel glanzen.

Dat is kenmerkend voor goud, maar het is een heel dun laagje.

Door de regen, de hagel en het rondwaaiende stof...

zou het verguldsel afbladeren en het brons tevoorschijn komen.

Eén jaar na de mensheid voltrekt het proces van verval zich in stilte.

Al snel zal het geluid van neerstortend staal en stenen...

Manhattan veranderen in een eiland van verwoesting.

En iets in hun botten zal de dinosaurussen te gronde richten.

Drie jaar na de mensheid

Drie jaar na de mensheid...

is het in New York City donker op elke hoek van de straat behalve één.

Maar ook het reclamebord op wind- en zonne-energie dooft uiteindelijk.

Niet door stroomgebrek maar omdat niemand de lampen verandert.

De overgebleven paarden die op Times Square patrouilleerden...

en toeristen door Central Park reden, zijn de stad ontvlucht...

maar houden ze het lang vol zonder mensen?

Het paard is een dier van de vlaktes. Hij eet vooral gras.

Z'n reactie als hij wordt aangevallen is op de vlucht te slaan.

Als het nodig is, kan hij ook vechten.

Onder bepaalde voorwaarden kunnen de paarden weer wild worden.

Ze hebben gras en ruimte nodig. Golfbanen zijn uitermate geschikt...

en al die groene buitenwijken rond New York.

Maar de tuinen en golfbanen veranderen in wouden...

die niet het grasland hebben dat paarden nodig hebben.

Om te overleven moeten de paarden snel een geschikte omgeving vinden.

Verrassend genoeg biedt het strand de beste mogelijkheden.

Op de eilanden voor de kust hebben al kuddes wilde paarden geleefd.

Honderden paarden leefden op het eiland Assateague...

voor de kust van Virginia en Maryland.

Het zijn nazaten van paarden die hier 300 jaar eerder werden uitgezet.

Wilde paarden kunnen ook best op Long Island leven...

maar de vraag is of de politiepaarden of andere paarden...

die plekken op tijd zullen vinden.

Tien jaar na de mensheid

Het is tien jaar na de mensheid.

Een van de vreemdste stalen structuren, Gateway Arch...

staat nog in St. Louis aan de Mississippi.

Er is weinig veranderd sinds mensen het bezoekerscentrum...

hoog boven de Mississippi vulden.

Het hoogste bouwwerk van de stad blijft wellicht ook het langst staan.

Hoewel Eero Saarinen het ontwierp om 1000 jaar te blijven staan...

lijkt de ranke vorm kwetsbaar in een leven na de mensheid.

De boog heeft geen stalen skelet zoals wolkenkrabbers.

Hij is gemaakt van dubbele wanden roestvrij staal met beton ertussen.

Roestvrij staal corrodeert heel erg langzaam.

De stalen platen zijn bedekt met een laag chroomoxide...

die corrosie tientallen jaren kan tegenhouden.

Als de mens plotseling verdween, zou de boog lang blijven staan.

Er dringt geen water binnen...

en omdat er geen water binnendringt en zich geen roest vormt...

is er geen reden waarom er iets met het bouwwerk zou gebeuren.

De boog blijft voorlopig staan als de poort naar het westen.

Dertig jaar na de mensheid

De muren van het Rockefeller Center zien er vreemd uit.

De voegen tussen de kalkstenen blokken die de gebouwen bedekken...

vangen veel zaden en stof op...

en al na 20 tot 30 jaar...

zie je een groene laag die zich over de gebouwen verspreidt.

Planten laten al zien hoe ze plekken in New York koloniseren...

waar ze nooit bedoeld waren.

Dit is de High Line, een opgehoogde spoorlijn...

die langs Manhattans West Side loopt.

De lijn werd in 1934 gebouwd voor aan- en afvoer van goederen...

uit de pakhuizen en fabrieken van de vleesverpakking naar Hell's Kitchen.

In de jaren '50 werd vracht steeds meer over de weg vervoerd.

In 1980 liepen de laatste treinen over de spoorlijn.

Dit is een stalen constructie in Manhattan waar niemand liep.

Niemand besteedde er aandacht aan behalve dieren en wilde planten.

Dit lint wildernis bewijst dat New York snel groen zal worden...

in de afwezigheid van mensen.

Vijfendertig jaar na de mensheid

Het is vijfendertig jaar na de mensheid.

De huizen van rijke New Yorkers aan de stranden van Westhampton...

zijn geen plek meer om de grote stad te ontvluchten.

De villa's lagen altijd gevaarlijk dicht aan de rand van de zee.

Veel huizen lagen zelfs op de eilanden vlak voor de kust.

In de jaren '90 werden veel huizen verwoest door Atlantische stormen.

Het eiland werd weer opgebouwd en versterkt...

door zand van de zeebodem op het strand te spuiten.

We zien hier het baggeren. Het is te vergelijken met stofzuigen.

Het zand wordt van de zeebodem opgezogen.

Het zand wordt daarna op het strand gepompt.

Daar wordt het door zandschuivers over het strand verdeeld.

Elke vier jaar wordt er 0,7 miljoen kubieke meter zand opgepompt.

Zonder deze menselijke ingrepen...

vallen de villa's van de rijken ten prooi aan de golven.

Als er geen zandsuppletie wordt verricht...

zouden tienduizenden huizen schade oplopen...

en lager gelegen delen van Long Island overstromen.

Vijftig jaar na de mensheid

Vijftig jaar na de mensheid.

Dinosaurusskeletten herinneren ons aan de tijd ver voor de mensheid.

Ze worden ondersteund, maar er groeit een ziekte in hun botten.

Hij heet de pyrietziekte, naar het mineraal pyriet of gekkengoud.

Tijdens het fossilisatieproces...

zorgt een bacterie ervoor dat harde kristallen zacht weefsel vervangen.

Gekkengoud is een van de mineralen...

die zich vormen rond organismen die we rond fossielen vinden.

Veel fossielen waar ik aan werk zijn letterlijk goudkleurig.

Als fossielen goed bewaard worden, blijft het pyriet erin stabiel.

In vochtige lucht reageert het mineraal met zuurstof en zet het uit.

De uitzettende kristallen kraken de botten van binnenuit.

In 1999 moest het Triceratops skelet dat een eeuw was tentoongesteld...

ontmanteld worden omdat de botten door de ziekte verwoest waren.

Een halve eeuw na de mensheid komt er in de grote musea ter wereld...

een einde aan de heerschappij van de dinosaurussen.

In New York glanst de stalen kroon van het Chrysler Building nog steeds.

In de tijd van de mens werd hij in 76 jaar maar twee keer schoongemaakt.

Op de 61 verdiepingen worden de acht roestvrij stalen adelaars...

voortdurend geteisterd door wind.

Het Chrysler Building heeft extra veel last van de wind...

omdat er weinig hoogbouw ten oosten ervan is.

De waterspuwers zijn niet echt een onderdeel van het gebouw.

Ze zijn toegevoegd en zitten vastgeschroefd.

Als de schroeven doorroesten...

maakt een van de adelaars z'n eerste en laatste vlucht.

Het geluid van vallend staal en steen neemt in de loop der jaren toe.

Dat gebeurt nu al op deze ooit bloeiende plek in de Nevada woestijn.

De stad had met Chicago moeten wedijveren.

Amerika's grote steden ondergaan hetzelfde lot...

met bouwwerken die door een gebrek ver voor hun tijd kunnen instorten.

Negentig jaar na de mensheid

Negentig jaar is genoeg om steden die eeuwig mee moesten, te verwoesten.

Het is een toekomst die hier al geschied is.

Steden zijn nu op staal gebouwd. Deze leefde en stierf door goud.

Dit is Rhyolite in Nevada, een oude goudzoekersstad...

in de meedogenloze woestijn bij Death Valley.

Toen in 1904 de goudkoorts uitbrak in Nevada...

groeide de bevolking in Rhyolite in zes maanden uit tot 1200 mensen.

Sommigen boekten grote successen.

De grootste mijn leverde meer dan één miljoen dollar aan goud op...

wat tegenwoordig ruim 24 miljoen dollar zou zijn.

Met het goud werd een stad gebouwd die met Chicago moest concurreren.

In 1908 had de stad al 8000 inwoners.

Dit station van Rhyolite werd in 1908 gebouwd.

Het is het eerste wat je zag als je de stad binnenkwam.

Als je hier nu staat...

hoor je bijna het geluid van de locomotief en zie je de zwarte rook.

Als de mensen uitstappen, hoor je bijna hun opgewonden kreten...

als ze zich voorstellen hoe een gouden toekomst eruit gaat zien.

Ondanks een veelbelovend begin blijkt het goud moeilijk te winnen...

en een financiële crisis maakte een einde aan de jacht naar goud.

In 1910 was alles voorbij en werd de stad aan haar lot overgelaten.

Rhyolite lijkt op een klassieke spookstad...

maar de ruïnes vertellen een uniek verhaal.

Dit is het Cook bankgebouw.

Het kroonjuweel waakte ooit over 200.000 dollar aan goud...

wat nu 4 miljoen dollar zou zijn.

De bank had marmeren trappen en gebrandschilderde ramen.

Hij werd in de bloeitijd van Rhyolite gebouwd...

en de hele vallei stond vol met huizen, hutten en tenten.

Als hij van hout was gebouwd, waren de muren allang ingestort.

Dit was een van de eerste gebouwen van gewapend beton...

een techniek die nog maar 15 jaar in gebruik was in de VS.

Het beton heeft de tand des tijds doorstaan...

maar de klok tikt.

Als je naar het massieve beton van deze gebouwen kijkt...

is er 100 jaar later alleen nog een tot stof verkruimelend skelet over.

Over 100 jaar is er van dit gebouw alleen nog kiezels en zand over.

Vocht is niet de vijand in Death Valley.

Dit is een van de droogste plekken.

Er valt hier in de bergen niet meer dan 15 centimeter water per jaar.

Er is wel genoeg wind en zand.

De snijdende woestijnwind werkt als een schuurmachine.

Het zand erodeert oppervlaktes en dringt zich in naden.

Het beton delamineert en de lagen laten van binnenuit los...

waardoor de muren instorten.

Het is een gevaarlijke plek.

Het gebouw staat hier 100 jaar...

en als je omhoog kijkt, zie je dat het op omvallen staat.

De mens hielp mee aan de verwoesting van Rhyolite.

Mensen plunderden hout en ander materiaal dat schaars was.

De balken werden afgezaagd zodra het gebouw leeg kwam te staan.

En zodra de balken verdwenen zijn...

kunnen de muren naar buiten wijken...

waardoor de stabiliteit van het gebouw gevaar loopt.

In de winkel waar goudzoekers ooit hun werktuigen kochten...

heeft het verdwijnen van het hout de verwoesting versneld.

Glas, dat van zand gemaakt is, is in een huis als bouwmateriaal gebruikt.

Het flessenhuis was van 30.000 lege whiskyflessen gebouwd.

Hoewel het huis is gerestaureerd...

onder andere in 1925 voor een stomme film...

is het glas biologisch inactief en corrodeert niet.

Rhyolite moest een metropolis in de woestijn worden.

Na 90 jaar dreigt het nu echter van de landkaart te verdwijnen.

Dit bewijst dat een stad in een paar honderd jaar volledig kan verdwijnen.

Honderd jaar na de mensheid

Het is honderd jaar na de mensheid.

Het geluid van brekend staal galmt in de verroeste ravijnen van New York.

De kabels van de hangbruggen naar Brooklyn en Queens breken.

Het wegdek van de Brooklyn Brug hangt aan 1000 kabels...

die zo dik zijn als de pols van een mens.

Elke kabel bestaat uit zeven in elkaar gedraaide staaldraden.

Een totaal van 160 kilometer staaldraad in elke kabel.

De kabels zijn gegalvaniseerd met een laag zink...

dat veel minder snel corrodeert dan het onderliggende staal.

Dit is een draad van een kabel van een bestaande hangbrug.

Je ziet dat de verf is afgebladderd en er zijn rode roestplekken.

Dat betekent dat de zinklaag op de draad afbladdert...

en dat de draad gaat roesten en dat er staaldraden gaan breken.

Als er genoeg draden breken, krijg je een kettingreactie.

Je ziet ze rafelen en dan breekt de kabel.

De meest avontuurlijke forensen...

gingen naar Manhattan via een andere structuur met staalkabels.

De Roosevelt Island Tram hangt aan twee 5 centimeter dikke kabels.

Het zwakke punt is waar de kabels over de steunpilaren lopen.

Vooral waar de kabels over de zadels lopen...

en bij de eindpunten...

buigt de kabel als de tram eroverheen gaat...

dus er treedt vermoeiingsbelasting op in de kabels...

en daar wordt de levensduur van de kabel door bepaald.

De kabels werden elke vijf jaar zo'n 30 meter verschoven...

om te zorgen dat niet steeds dezelfde punten over de pilaren liepen.

Hoewel de tram al een eeuw niet meer loopt...

veroorzaakt de wind stress op de kabels bij de pilaren.

De kabels breken en de tram stort in de East River.

Honderdvijftig jaar na de mensheid

Honderdvijftig jaar na de mensheid.

Het Rockefeller Center waar ooit elk jaar een kerstboom werd neergezet...

is nu permanent groen geworden.

De wolkenkrabbers zijn veranderd in verticale ecosystemen.

Aan de voet van de gebouwen hopen puin en zand zich op...

en daar groeien dingen die in droogte gedijen...

zoals eik en bitternoot en allerlei grassoorten.

Hoe hoger je komt, hoe meer wind er is en hoe droger het wordt.

Op die plekken vind je planten die tegen rotswanden groeien.

Honderdvijftig jaar na de mensheid...

breekt het tijdperk van de instortingen van grote gebouwen aan.

Verrassend genoeg storten de jongste gebouwen het eerste in.

De muren van oudere gebouwen waren onderdeel van de structuur...

terwijl met nieuwe soorten staal...

het meeste gewicht van gebouwen op de binnenste kolommen rust.

Moderne wolkenkrabbers hebben een gordijnmuur van glas en staal...

die een lichtgewicht beschermende huid vormen van staal en glas.

Een van de grote klachten van New Yorkers is dat de gebouwen lekken.

Als ze nu al lekken, lekken ze nog veel meer als er geen onderhoud is.

De modernste gebouwen storten dus als eerste in.

De gebouwen die voor 1950 gebouwd zijn, blijven het langste staan.

Tweehonderd jaar na de mensheid

Tweehonderd jaar na de mensheid.

Het silhouet van New York lijkt weer op de tijd van de Grote Depressie.

Toen streden Empire State Building en Chrysler Building...

om de eer het hoogste gebouw ter wereld te zijn.

De Chrysler werd binnen een jaar door de Empire State onttroond.

Nu komt er een einde aan de rivaliteit.

Het Empire State Building verdwijnt van de horizon.

Het Chrysler Building, het eerste gebouw van meer dan 300 meter...

is weer het hoogste gebouw.

Maar die heerschappij duurt niet lang.

De aftakelende kolommen kunnen de vloeren niet meer dragen.

Dat is het kritieke punt waarop een wolkenkrabber op instorten staat.

Als de kolommen een verdieping niet meer dragen...

en een instortende verdieping op een andere terechtkomt...

krijg je een cascade-effect en stort het gebouw in.

De horizon van New York is onherkenbaar.

Op de hele wereld blijven maar weinig hoge bouwwerken staan.

Een van de uitzonderingen is de Gateway Arch in St. Louis.

Maar een klein deel dat op het laatst is toegevoegd, wordt de boog fataal.

Tweehonderdvijftig jaar na de mensheid

Tweehonderdvijftig jaar lang droeg de Gateway Arch haar roestvrij stalen huid...

als een harnas tegen de roestspuwende draak van corrosie.

Het staal is niet onoverwinnelijk. - Het blijft niet eeuwig bestaan.

De oorzaak voor instorting...

ligt bovenin de boog waar het dunste punt is.

De dunste punten zijn de twee gewelfsluitstenen.

Het zijn stalen driehoeken van 5 meter lang en 5,5 meter hoog.

De sluitstenen zijn zo belangrijk...

dat een tijdelijke constructie nodig was voor de boog gesloten werd.

Voor de sluitstenen op 28 oktober 1965 geplaatst werden...

werden ze door een priester en een rabbijn gezegend.

Nu helpen die zegeningen weinig meer.

De sluitsteen bezwijkt en stort naar beneden.

De twee benen van de boog blijven niet staan en vallen op de grond.

In de eerste 250 jaar na de mensheid brokkelt de horizon van steden af.

De ruïnes worden nu opgeslokt door water, grond en planten.

Duizend jaar na de mensheid

Duizend jaar na de mensheid zijn de wolkenkrabbers ravijnen geworden.

Rivieren stromen waar ooit taxi's reden.

De stroom volgt wat vroeger straten waren...

door wat nu ravijnen zijn tussen vreemd gevormde rotswanden...

die het puin van de wolkenkrabbers zijn.

Tienduizend jaar na de mensheid

Het is tienduizend jaar na de mensheid.

Langs de kustlijn van de oprukkende zee lopen wilde paarden...

de afstammelingen van de paarden die ooit...

de mensen van New York beschermden en vermaakten.

Door het hoge zoutgehalte in hun voedsel...

moeten ze twee keer zoveel water drinken als hun voorvaderen.

Het gras heeft zo weinig voedingswaarde...

dat de paarden kleiner geworden zijn als gevolg van hun dieet.

Toch hebben ze het overleefd.

In de grond onder hun poten houdt een roestende stalen crypte...

haar kostbare inhoud vast.

De goudkluis van de Federal Reserve Bank ligt nu honderden meters diep...

en is volgelopen met water door het stijgende zeepeil.

De grootste voorraad goud op aarde blijft goed bewaard.

Het goud ligt onder de grond omgeven door staal.

Staal voelt zich niet prettig onder de grond.

In de archeologie zie je dat staal boven de grond roest.

Onder de grond komen er putjes in en corrodeert het.

Het staal zal corroderen...

maar het goud zal miljoenen jaren blijven liggen.

Als archeologen het in de toekomst zullen vinden...

zullen ze zich afvragen welke cultuur zo'n vreemde tempel bouwde.

Het 24-karaats goud leeft voort als kostbaar metaal.

Eens gedolven, gevormd en bewaakt door mensen...

is het nu terug in de grond in een leven na de mensheid.