1
00:00:09,840 --> 00:00:16,520
Ho boleloa ka Bibeleng, Areka ea Noe
ya fihla ya dula dithabeng tsa Ararate...

2
00:00:17,800 --> 00:00:25,079
Leha ho le joalo poloko ena ea bomolimo, Noe le litloholo tsa hae
e phethile leqephe le lecha historing ea moloko oa batho.

3
00:00:25,080 --> 00:00:30,079
Ka lilemo tse likete sebaka sena
ea setšabelo, e bitsoang lefatše la Ararate

4
00:00:30,080 --> 00:00:34,760
ka Baheberu ba boholo-holo,
e ile ea lula e koalehile ho hlahloba.

5
00:00:35,560 --> 00:00:40,199
Makholo a lilemo hamorao, batho ba ile ba hlokomela hore ho na le
ka sebele e ne e le naha e matla

6
00:00:40,200 --> 00:00:45,559
le setso se ruileng ka leboea ho Mesopotamia,
mehleng ea Egepeta le Babylona ea boholo-holo

7
00:00:45,560 --> 00:00:49,440
– naha e bitsoang Urartu ke Baassyria.

8
00:00:52,200 --> 00:00:57,360
Urartu e ne e busoa ke marena a maholo, a ileng a tsoha
mme ya wa ha naha e ntse e phela.

9
00:01:00,600 --> 00:01:07,039
Lingoliloeng tse ngata tsa cuneiform li re bolella ka sena
kaho ea liqhobosheane le litempele;

10
00:01:07,040 --> 00:01:11,759
temo ea lirapa tsa morara le lirapa, le
mabapi le likanale tsa nosetso tse sebetsang hantle haholo

11
00:01:11,760 --> 00:01:15,360
tse se nang analogue nalaneng ea lefatše.

12
00:01:17,520 --> 00:01:22,680
Morena Sargone II oa Assyria o ile a hlolloa ke seo
lintho tsa bonono, tse sibollotsoeng Urartu.

13
00:01:26,320 --> 00:01:30,119
Baahi ba Uraria ba ile ba loana lintoa
le mmuso o matla wa Assiria;

14
00:01:30,120 --> 00:01:34,000
ho hapa linaha tse ncha le
ho atolosa sebaka sa bona.

15
00:01:36,759 --> 00:01:42,240
Seketeng sa pele sa lilemo BC, Urartu e ne e le har'a
mebuso e meholohali ea lefatše la khale.

16
00:01:51,560 --> 00:01:54,840
URARTU 'Muso o Lebetsoeng

17
00:02:03,680 --> 00:02:09,400
'Muso oa Urartu o ile oa tlosoa
ho lebala ka lilemo tse fetang 2,500.

18
00:02:13,120 --> 00:02:17,480
Naha eo e neng e lula ho eona ke
joale o pota-potiloe ke liphiri...

19
00:02:21,560 --> 00:02:27,799
Ho latela Testamente ea Khale, Paradeise e tsoela pele
Lefatše, ketsahalo ea tšimoloho ea Adama le Eva

20
00:02:27,800 --> 00:02:30,679
e lutse kae-kae sebakeng se phahameng sa Armenia.

21
00:02:30,680 --> 00:02:36,599
Bibele e boetse e re Armenian Highland
e ne e le sebaka se ileng sa fana ka poloko ho Noe

22
00:02:36,600 --> 00:02:38,400
le lelapa la hae nakong ea Moroallo.

23
00:02:43,560 --> 00:02:50,520
Ho tloha mehleng ea boholo-holo, naha ena e ne e le ngata
e ahiloe ke merabe e bitsoang proto-Armenian,

24
00:02:50,640 --> 00:02:53,079
ya theileng letoto la mebuso.

25
00:02:54,079 --> 00:02:59,040
E kholo ka ho fetisisa ho eona - Mitanni -
e thehiloe lekholong la bo17 la lilemo BC

26
00:03:00,560 --> 00:03:05,720
E bile teng ka lilemo tse makholo a mane,
pele a hlaheloa ke kotlo e bolaeang e tsoang ho Assyria.

27
00:03:07,160 --> 00:03:12,160
Ho oa ha Mitanni ho ile ha lebisa lipolotiking
e arotsoe sebakeng sohle sa Armenian Highland.

28
00:03:14,840 --> 00:03:18,679
Ka nako eo, Assyria e ne e se e hlōtse
Mesopotamia eohle,

29
00:03:18,680 --> 00:03:25,479
mme ya lebisa mahlo a yona nqa leboya, naheng
e neng e otla pelo ea mohanyetsi oa eona oa ka moso,

30
00:03:25,480 --> 00:03:29,680
mmuso o beilweng ho hopolwa
historing e le Urartu.

31
00:03:31,240 --> 00:03:38,040
Polelo ea pele e tsebahalang ea Urartu e tsoa ho
Lingoliloeng tsa cuneiform tsa Assyria tsa lekholong la bo13 la lilemo BC.

32
00:03:38,560 --> 00:03:42,839
Li bontša hore kopano e khōlō ea morabe
sebakeng se phahameng sa Armenia

33
00:03:42,840 --> 00:03:47,439
o ne a se a ntse a le sesoleng se mabifi
ho tobana le Assyria.

34
00:03:47,440 --> 00:03:52,319
Baassyria ba ne ba le matla
hole, le ho hlola.

35
00:03:52,320 --> 00:03:58,200
Lipheo tsa bona tse bonolo e ne e le tsa tlatlapo: the
ho nkela lintho tsa bohlokoa, le ho futuha ha likhomo.

36
00:03:58,880 --> 00:04:05,999
Lekholong la bo19 la lilemo, ha ho ne ho buuoa ka Assyriology,
batho ba ile ba fetolela mongolo

37
00:04:06,000 --> 00:04:08,919
mme a sibolla lebitso
Urartu ka lekhetlo la pele,

38
00:04:08,920 --> 00:04:13,759
ho ne ho thabisa haholo, hobane ba ile ba hlokomela seo
e ne e le lebitso le tšoanang le la “Ararat” ka Bibeleng.

39
00:04:13,760 --> 00:04:16,239
Kahoo ke motsotso oa bohlokoa haholo.

40
00:04:16,240 --> 00:04:23,119
Maikutlo a amohelehang ka kakaretso a saense ke hore
mantsoe a reng Urartu le Ararate a bolela naha e le ’ngoe.

41
00:04:23,120 --> 00:04:25,839
Ka Bibeleng, Ararate ke Urartu.

42
00:04:25,840 --> 00:04:31,480
Ha e re “lithaba tsa Ararate”
e bolela hantle 'Muso oa Urartu.

43
00:04:32,680 --> 00:04:37,319
Ha e le hantle, u ka be u ile ua kopana le ’Muso
ea Urartu khafetsa ha a ntse a bala buka e Halalelang,

44
00:04:37,320 --> 00:04:39,399
le ho se elelloe.

45
00:04:39,400 --> 00:04:43,720
Joalo ka mabitso ohle a nalane,
"Ararat" e na le moelelo o halalelang.

46
00:04:46,920 --> 00:04:50,759
Ka pono ea Sejuda ka lefatše,

47
00:04:50,760 --> 00:04:55,360
"Ararat" e bolela "ho felisoa ha thohako"
mabapi le Moroallo oa Noe.

48
00:04:56,400 --> 00:05:01,760
"Urartu" e ne e le lebitso la Baassyria le
Bababylona ba ne ba tloaetse ho khetholla baahelani ba bona.

49
00:05:03,320 --> 00:05:09,080
Marena a Urartu a ile a siea litlaleho
tse senang lebitso la “Urartu”.

50
00:05:09,640 --> 00:05:13,999
Ba bitsa naha ya bona
"Biainili", kapa "Van",

51
00:05:14,000 --> 00:05:20,719
ke ka lebaka leo moithuti Piotrovsky
hamorao o ile a bitsa Urartu 'Muso oa Van.

52
00:05:20,720 --> 00:05:25,639
Lithuto tse ling tsa konkreite tsa Urartu li ne li ke ke tsa
qala pele ho lekholo la bo19 la lilemo.

53
00:05:25,640 --> 00:05:29,840
Ba ile ba susumetsoa ke phetolelo eo
ea buka ea Movses Khorenatsi,

54
00:05:29,880 --> 00:05:32,319
rahistori oa Armenia oa lekholong la bo5 la lilemo.

55
00:05:32,320 --> 00:05:38,399
Ho "Histori ea Armenia" ea hae, Khorenatsi o bua ka
hore mofumahali ea tummeng oa Assyria Semiramis

56
00:05:38,400 --> 00:05:42,560
o ile a kenya letsoho kahong
ea toropo e lebopong la Letša la Van.

57
00:05:44,240 --> 00:05:48,599
E ne e le 'Muso oa Ottoman,
sebakeng sa Letša la Van le mohlolo

58
00:05:48,600 --> 00:05:55,920
moo Mokhatlo oa Fora oa Royal Asiatic o rometseng teng
seithuti se senyenyane se bitsoang Friedrich Schulz ka 1827.

59
00:06:00,920 --> 00:06:08,239
Schulz o entse tlhaloso ea pele ea se bitsoang "Wall
ea Van”, ntho ea nako e telele e khahlang saense.

60
00:06:08,240 --> 00:06:12,479
O ile a fumana hore ke eona ntho e ka sehloohong
ntlo ea borena ea Urartu -

61
00:06:12,480 --> 00:06:15,480
toropo ea Tushpa, Van ea kajeno.

62
00:06:19,440 --> 00:06:26,159
Sehlopha sa bafuputsi se ile sa fumana likamore tse kholo ka ho fetisisa
lefika, leo ho nahanoang hore ke mabitla a borena.

63
00:06:26,160 --> 00:06:32,199
Friedrich Schulz o ile a taka mongolo oa cuneiform
a fumana maboteng a motse wa qhobosheane;

64
00:06:32,200 --> 00:06:35,920
tseo a ileng a li khutlisetsa ho
Mokhatlo oa Royal Asiatic.

65
00:06:42,840 --> 00:06:48,039
Lingoliloeng tsa cuneiform li ne li se joalo
leha ho le joalo, ka nako eo,

66
00:06:48,040 --> 00:06:53,960
kahoo Schulz o ne a sa tsebe seo ba se buang
le mmuso ofe oo ba o hlalositseng.

67
00:06:55,760 --> 00:06:59,319
Schulz o ne a filoe mosebetsi
ho ithuta motseng oa Van.

68
00:06:59,320 --> 00:07:04,319
O ile a qeta lilemo tse 'maloa moo 'me a sebetsa
eena ka ho sibolla lintho tse ngata tse entsoeng ka matsoho

69
00:07:04,320 --> 00:07:07,840
le ho leka ho utloisisa
ke setso sefe se ba hlahisitseng.

70
00:07:09,480 --> 00:07:14,400
Ka bomalimabe, o ile a bolaoa
ke linokoane tsa Kurdish ka 1829.

71
00:07:20,600 --> 00:07:25,319
Lithuto li ile tsa emisoa
ka mor'a polao ea Schulz.

72
00:07:25,320 --> 00:07:29,319
Leha ho le joalo, tsela ea ho ithuta
Qetellong Urartu e ile ea buloa

73
00:07:29,320 --> 00:07:37,200
ka mor'a setsebi sa Brithani sa bochabela Archibald Sayce
e ile ea utloisisa mongolo oa cuneiform ka 1882.

74
00:07:38,920 --> 00:07:42,639
Seo ba neng ba se senola e ne e le hantle
maikutlo a felletseng a mahlale,

75
00:07:42,640 --> 00:07:48,360
kaha 'Muso oa Urartu o ne o sa tsejoe
li teng Armenian Highland pele ho moo.

76
00:07:52,520 --> 00:07:58,079
Mehloli e ka sehloohong ea tsebo ea rona ea Urartu ke
litlaleho tsa cuneiform tse tsoang Urartu ka boeona,

77
00:07:58,080 --> 00:07:59,719
le Assyria ea boahelani.

78
00:07:59,720 --> 00:08:05,159
Ka kakaretso, tsena ke litlaleho tsa liketsahalo tsa borena
e bontshang matsholo le diphenyo.

79
00:08:05,160 --> 00:08:12,319
Morena oa pele ea tsebahalang oa Urartu ke Arame, eo
e busitse lilemo tse ka bang 15 ho qala ka 859 BC.

80
00:08:12,320 --> 00:08:17,639
E ne e le mehleng ea Morena Arame moo Urartu
ya eba mmuso: a kopanya merabe e qhalaneng,

81
00:08:17,640 --> 00:08:24,160
o ile a theha motse-moholo, Arzashkun, 'me a theha
lebotho le tla hanela tšokelo ea ka ho sa feleng ea Assyria.

82
00:08:27,560 --> 00:08:32,360
Shalmaneser III o ile a nyolohela sebakeng seo
teroneng ya Asiria ka nako eo.

83
00:08:33,640 --> 00:08:38,319
A etsa letšolo khahlanong le Arame
ka selemo sa pele sa puso ya hae.

84
00:08:38,320 --> 00:08:41,440
ho leba naheng
haufi le Letša la Urmia.

85
00:08:43,080 --> 00:08:47,039
Mohlodi ya hlokang mohau
ka hona a hlalosa liketsahalo tseo:

86
00:08:47,040 --> 00:08:53,679
“Ka atamela motseng o etselitsoeng qhobosheane oa Arame oa
Urartu, a e thibella mme a e hapa,

87
00:08:53,680 --> 00:08:58,119
a bolaya bahlabani ba bangata, a haha tora
dihlohong tsa bona pela motse;

88
00:08:58,120 --> 00:09:01,560
’me ea chesa metsana e 14 e e potolohileng.”

89
00:09:03,240 --> 00:09:08,999
Ka selemo sa boraro sa puso ya hae.
Shalmaneser III o hlasela Urartu hape,

90
00:09:09,000 --> 00:09:14,520
'me lekhetlong lena motse-moholo ka boeona,
Arzashkun, e fetoha lebala la bohlokoa la ntoa.

91
00:09:26,200 --> 00:09:33,519
“Ha ke ntse ke le Arzashkun, Arame ea Urartu
o beile tšepo ea hae holim’a matla a makhotla a hae,”

92
00:09:33,520 --> 00:09:38,040
a phahamisitse lebotho lohle la hae,
mme a tsamaya ho tla nkgahlanyetsa.

93
00:09:54,680 --> 00:10:01,040
Ke ile ka mo hlola, ka bolaya bahlabani ba hae ba 3 000
mme ba tlatsa setena se seholo ka madi a bona.

94
00:10:05,920 --> 00:10:12,240
ka hapa, ka timetsa, ka tjhesa Arsashkune;
motse oa borena oa Arame oa Urartu ...

95
00:10:18,680 --> 00:10:23,599
Leloko la Arame le ne le se le se le busa
sebakeng sa histori ea Armenia

96
00:10:23,600 --> 00:10:26,999
ka mor'a matšolo a Shalmanesere III.

97
00:10:27,000 --> 00:10:34,800
Ho ile ha hlaha leloko le lecha, 'me motheo o mocha oa
statehood e ile ea tla le eona - Van, kapa Biainili.

98
00:10:37,240 --> 00:10:42,520
Sarduri ke ile ka ba morena
hoo e ka bang ka 843 BC.

99
00:10:43,760 --> 00:10:48,440
O thehile motse-moholo o mocha oa Urartu,
motse o nang le marako oa Tushpa.

100
00:10:51,560 --> 00:10:54,919
Mosebetsi o ka sehloohong oa 'musi enoa
e ne e le ho tobana le Assyria.

101
00:10:54,920 --> 00:11:00,920
O ile a fetola naha eohle bonngoeng
pele 'me a qala ho itokisetsa ntoa e ncha.

102
00:11:03,040 --> 00:11:10,919
Lingoliloeng tsa cuneiform tse buang ka Sarduri ke bontša seo
o ile a atleha ho khutsufatsa letšolo la Assyria

103
00:11:10,920 --> 00:11:13,479
ka bophirimela ho Lithaba tsa Armenia.

104
00:11:13,480 --> 00:11:19,119
Ka mantsoe a mang, morena Sarduri
ha e le hantle a emisa lebotho la Assyria

105
00:11:19,120 --> 00:11:21,519
moeling oa Thaba ea Armenia,

106
00:11:21,520 --> 00:11:26,519
ho e hlobola matleng a ho otla a
ho otla ho matla, ho bolaeang 'Musong oa Van.

107
00:11:26,520 --> 00:11:32,239
Kahoo, re ka re puso ea Sarduri I
e ne e le qalo ea mehla ea nala

108
00:11:32,240 --> 00:11:34,639
bakeng sa 'Muso oa Urartu.

109
00:11:34,640 --> 00:11:39,520
Qetellong Tushpa e ile ea fetoha moruo
le setsi sa lipolotiki sa naha.

110
00:11:41,080 --> 00:11:46,039
U ntse u ka bona lebota la fortification ka hare
karolong e ka bophirimela ea Qhobosheane ea Van.

111
00:11:46,040 --> 00:11:50,879
E hahiloe ka majoe a maholo.
bolelele ba limithara tse 6 le bophahamo ba mithara e le 'ngoe.

112
00:11:50,880 --> 00:11:56,120
Lerako lena le na le mengolo ea Seassyria, e leng
bolela ka kaho ya qhobosheane.

113
00:11:57,520 --> 00:12:02,640
Ha e le hantle, ke litokomane tsa pele tse ngotsoeng
re na le ho tsoa 'Musong oa Urartu.

114
00:12:05,800 --> 00:12:08,999
Kaha o fihlile sesoleng se itseng, lipolotiking
le tsoelopele ea moruo,

115
00:12:09,000 --> 00:12:14,840
Sarduri Ke ile ka qala ho ipitsa “morena
oa marena” le “morena oa bokahohle”,

116
00:12:15,480 --> 00:12:18,040
joalo ka mahosana a Assiria.

117
00:12:26,760 --> 00:12:33,880
Nakong ea puso ea Sarduri I,
leloko le lecha la borena le simolohile Urartu.

118
00:12:35,080 --> 00:12:39,479
Marena a Urartu a ne a phela a bile a sebetsa
nakong tse thata haholo,

119
00:12:39,480 --> 00:12:42,999
'me u ka e bona ho tsoa mererong ea motse.

120
00:12:43,000 --> 00:12:46,840
Ha e le hantle metse ena e ne e le liqhobosheane.

121
00:12:48,400 --> 00:12:53,079
Liqhobosheane tsa Urartu li ne li ke ke tsa nkoa
ntle le libetsa tse thibellang.

122
00:12:53,080 --> 00:12:58,440
Lebotho la Assyria le ne le se na tsela ea ho li jara
nakong ea mariha a matla a Armenian Highland,

123
00:13:00,000 --> 00:13:05,760
kahoo Assyria ea qobelloa ho itokolla
matšolo a sesole bakeng sa nako ea lehlabula feela.

124
00:13:09,120 --> 00:13:14,880
Urartu e ne e nkoa e le sera se seholo sa Assyria.

125
00:13:16,280 --> 00:13:21,119
Kamano eo ea bohanyetsi e tšoana le
seo Soviet Union le United States li neng li e-na le tsona

126
00:13:21,120 --> 00:13:23,400
nakong ea Ntoa ea Mantsoe.

127
00:13:25,520 --> 00:13:29,919
Mekhoa eohle ea lipolotiki Middle East
li ne li amana le ho feta tlholisanong

128
00:13:29,920 --> 00:13:33,080
pakeng tsa Urartu le Assyria.

129
00:13:35,520 --> 00:13:42,239
Qetellong ea lekholo la bo9 la lilemo BC, Moassyria
tšusumetso sebakeng sena e ile ea fela ka nako e telele.

130
00:13:42,240 --> 00:13:47,200
Nako ea matla a fapaneng e ne e qala ho hlaha -
mehleng ea Urartu.

131
00:13:54,000 --> 00:14:01,999
’Muso o mocha o ne o le lekane le mahetla a oona
hoo e ka bang ka 810 BC, nakong ea puso ea morena Menua.

132
00:14:02,000 --> 00:14:04,639
Menua e ne e le setloholo sa Sarduri I.

133
00:14:04,640 --> 00:14:08,799
O ne a busa le ntatae Ishpuini
ho tloha bonyenyaneng,

134
00:14:08,800 --> 00:14:13,679
’me a ithuta ho hongata sesoleng se atlehileng
masolo ao a neng a kentse letsoho ho ona.

135
00:14:13,680 --> 00:14:18,999
Ntate oa Menua, morena Ishpuini o ile a kenya ts'ebetsong
phetoho ea bolumeli Urartu,

136
00:14:19,000 --> 00:14:21,720
ho hlokomela Haldi e le molimo ea phahameng ka ho fetisisa.

137
00:14:23,720 --> 00:14:28,199
Mahlong a batho ba Urartia, Haldi,
yo le ene a obamelwang kwa Asiria,

138
00:14:28,200 --> 00:14:33,679
a ka nka Assur ka boeena -
molimo ea phahameng ka ho fetisisa oa Baassyria.

139
00:14:33,680 --> 00:14:39,239
Joalo ka Molimo oa Letsatsi,
Haldi e ne e boetse e le molimo oa tsohle.

140
00:14:39,240 --> 00:14:43,479
Batho ba ile ba rapella Haldi lehlohonolo,
thabo, katleho.

141
00:14:43,480 --> 00:14:46,159
Leeto le boetse le amahanngoa le Haldi,

142
00:14:46,160 --> 00:14:50,960
kahoo ha ho na tsietsi
hore litempele tse ngata li ne li nehetsoe ho eena.

143
00:14:51,600 --> 00:14:55,399
Hang ha tumelo ea Haldi e tiea
likelellong tsa batho ba Uraria,

144
00:14:55,400 --> 00:14:59,919
Menu e hlophisitse tse 'maloa ka katleho
matšolo a ho ea meeling e ka leboea,

145
00:14:59,920 --> 00:15:02,959
mme a atolosa sebaka sa mmuso.

146
00:15:02,960 --> 00:15:05,879
Assyria e ne e bokella mabotho a maholo
ka nako ena.

147
00:15:05,880 --> 00:15:10,519
Baassyria ba hapile Manna, le hoo
naha e ile ea fetoha apole ea ho hloka kutloano,

148
00:15:10,520 --> 00:15:15,640
le lebala la ntoa le sa feleng lipakeng tsa
Assyria le Urartu ka lilemo tse ngata.

149
00:15:17,120 --> 00:15:20,399
Menu o ile a khona ho nka
ho ema khahlanong le Assyria.

150
00:15:20,400 --> 00:15:25,400
O nkile Manna le masimo a mang a lahlehileng;
esita le ho fihla meeding ya Assyria.

151
00:15:28,400 --> 00:15:31,679
Ho leka ho phahamisa boitokisetso ba ntoa
le matla a lebotho la hae,

152
00:15:31,680 --> 00:15:35,480
Menu e ile ea koahela Urartu ka liqhobosheane.

153
00:15:38,160 --> 00:15:43,559
Liqhobosheane li ne li hahiloe ho thibela
litlhaselo tsa lira libakeng tse bohareng

154
00:15:43,560 --> 00:15:48,840
hammoho le linaheng tse tsoang Malatia
ho ea mabōpong a ka boroa a Letša la Urmia.

155
00:15:53,680 --> 00:16:00,320
Kaho ea toropo e ne e le ntho e tlang pele nakong ea katleho,
hobane e ne e ama tšireletseho ea naha ka ho toba.

156
00:16:07,400 --> 00:16:15,400
Matsoapong a Thaba ea Ararate, ka boroa
Caucasus, a ema Menuakhinili - motse oa Menua.

157
00:16:16,040 --> 00:16:21,999
E 'ngoe ea meaho e makatsang ea nako eo
ke kanale e bolelele ba lik'hilomithara tse 70

158
00:16:22,000 --> 00:16:25,239
e neng e fana ka metsi ho
motse-moholo le metse e haufi.

159
00:16:25,240 --> 00:16:30,040
Ho makatsang ke hore e ntse e eme,
'me e phethahatsa morero oa eona oa pele.

160
00:16:32,320 --> 00:16:35,440
Ke moaho o moholo.

161
00:16:36,640 --> 00:16:40,840
Mabota a mang ka holim'a likhohlo
e fihla bophahamong ba limithara tse 15,

162
00:16:41,640 --> 00:16:45,400
e le hore kotopo e ka khona
isa metsi Van.

163
00:16:49,480 --> 00:16:54,200
Ho latela pono ea tekheniki, kaho eo
e ne e se na analogue lefatšeng la khale.

164
00:16:55,800 --> 00:17:01,279
Hoa lokela ho hlokomeloa hore baenjiniere
ea Biainili e ne e e-na le mosebetsi o le mong o moholo:

165
00:17:01,280 --> 00:17:04,959
boloka mithara e le 'ngoe ea pipeline
sekontiri ka k'hilomithara.

166
00:17:04,960 --> 00:17:11,640
Ba ne ba tlameha ho phunya mafika, ho pota-pota
likhohlong, 'me u fetele holimo ho tsona maemong 'ohle.

167
00:17:14,400 --> 00:17:19,839
Kaho ea mocha e ile ea eketseha haholo
bokhoni ba temo bo bohareng ba Urartu.

168
00:17:21,720 --> 00:17:28,400
Hamorao, Menu e sebelisitse likanale tse ts'oanang ho sebetsa
ntshetsa pele temo bakeng sa ho fepa lebotho la hae le leholo.

169
00:17:31,720 --> 00:17:35,279
Ntle le lingoliloeng tsa cuneiform
ho tloha nakong ea puso ea Menua,

170
00:17:35,280 --> 00:17:41,519
litokomane tse ling feela tse buang ka mocha ona ke
libuka tsa rahistori oa Armenia Movses Khorenatsi.

171
00:17:41,520 --> 00:17:45,039
O hlalosa kaho ea kanale
ho mofumahali ea tummeng Semiramis,

172
00:17:45,040 --> 00:17:50,159
ya neng a busa Assyria ka yona nako eo
joalo ka Menu ho Urartu.

173
00:17:50,160 --> 00:17:53,279
Ntle ho pelaelo, o ne a mo feta ka botumo.

174
00:17:53,280 --> 00:17:57,119
Ha e le hantle, bohle ba tseba ka eena ea tummeng
Lirapa tse Leketlileng tsa Babylona.

175
00:17:57,120 --> 00:18:03,120
Ha nako e ntse e ea, batho ba qala ho letsetsa Menu
mocha "mocha oa ho tloha mehleng ea Semiramis",

176
00:18:03,160 --> 00:18:06,920
'me hamorao e ne e le "the
kanale ea Semiramis”.

177
00:18:12,840 --> 00:18:16,200
Menua e ne e le morena oa bo-raliphetoho.

178
00:18:17,440 --> 00:18:22,159
Menu e ile ea matlafatsa sesole ka bobeli le
moruo nakong ya puso ya hae.

179
00:18:22,160 --> 00:18:27,280
Ha lilemo li ntse li feta, a atolosa ’muso oa hae.
e ile ea boloka lintlha le Assyria ea qothisanang lehlokoa le eona

180
00:18:27,320 --> 00:18:32,360
molemong oa hae 'me a tiisa matla
ea Urartu e Asia Bophirimela.

181
00:18:33,480 --> 00:18:39,120
Menu e entse Urartu 'muso o matla,
empire even.

182
00:18:42,000 --> 00:18:45,679
Menu a nyolohela teroneng
ha naha ea habo e ne e fokola haholo,

183
00:18:45,680 --> 00:18:51,800
+ mme a e tlogelela bogosi jo bo nonofileng ka masole
e kgonang ho loantsha sera sefe kapa sefe ka ho lekana.

184
00:18:54,480 --> 00:19:00,199
Kamora lefu la Menua ka 786 BC,
a hlahlangwa ke mora hae Argishti I;

185
00:19:00,200 --> 00:19:05,319
ea neng a tla tsoela pele ho ba e moholo
molaoli historing ea Urartu.

186
00:19:05,320 --> 00:19:10,599
’Muso oo o ile oa iphumana o le boemong bo kotsi
libekeng tsa pele tsa puso ea hae:

187
00:19:10,600 --> 00:19:15,440
Assyria e ile ea tsamaisa mabotho a eona khahlanong le Urartu.

188
00:19:17,040 --> 00:19:23,759
Ka nako e le 'ngoe le litaba tsena tse tšoenyang tse tsoang boroa,
Argishti Ke ne ke tšoenngoa ke litlaleho tse tsoang leboea.

189
00:19:23,760 --> 00:19:28,639
Merabe le linaha tse ka leboea li ile tsa theha karolo e itseng
kopano e matla ka nako e khuts'oane,

190
00:19:28,640 --> 00:19:31,599
'me a qala ho hlasela libaka tsa Urartia.

191
00:19:31,600 --> 00:19:35,160
Ntoa e khōlō e ne e ntse e tsoela pele.

192
00:19:36,240 --> 00:19:41,640
Argishti o ne a tseba hantle hore Urartu o ne a ka khona
ho se loane ka mahlakore a mabedi nako e telele.

193
00:19:43,920 --> 00:19:48,479
Ho ka etsahala hore ebe ke ka lebaka leo morena a ileng a etsa qeto
ho pshatla dira tsa hae leboya pele;

194
00:19:48,480 --> 00:19:52,960
joalo ka kopano ea leboea
o ne a fokola ho feta Assyria.

195
00:19:56,640 --> 00:20:00,879
Mabotho a hae a ile a koahela linaha tse ka leboea
joalo ka letšoele.

196
00:20:00,880 --> 00:20:03,999
Letšolo leo le ile la senya
northern coalition for good.

197
00:20:04,000 --> 00:20:10,000
Mosebetsi oa leano o ile oa phethahala, le khotso
o ne a busa moeling o ka leboea oa Urartu.

198
00:20:16,880 --> 00:20:20,399
Liketso tsa sesole li ne li etsoa ka boroa.

199
00:20:20,400 --> 00:20:23,719
Argishti ke ile ka lahlela Baassyria
hole le meeli,

200
00:20:23,720 --> 00:20:30,200
ya hlasela naha ho ya fihla dithabeng
wa Asiria, mme a hlola makgotla a qothisanang lehlokoa le yena.

201
00:20:32,680 --> 00:20:39,680
Kamora tsena, Baassyria ba hlalosa Argishti.
morena oa Urartu, e le "ho tšosa joalo ka sefefo se matla".

202
00:20:40,440 --> 00:20:48,440
E ne e le nakong ea puso ea Argishti I moo
Sesole sa Urartian se ile sa tloha ho boronse ho ea ho libetsa tsa tšepe.

203
00:20:49,160 --> 00:20:55,159
Ho ka etsahala hore ebe e ne e le lebotho la pele
lefatšeng ho etsa phetoho eo.

204
00:20:55,160 --> 00:21:01,560
Hamorao, Assyria e ile ea nchafatsa lebotho la eona
ka mohlala oa Urartian.

205
00:21:04,320 --> 00:21:09,439
Argishti a tsoela pele ka maano a ntat'ae,
ka mafolofolo ho aha metsana le diqhobosheane tse ncha.

206
00:21:09,440 --> 00:21:17,440
O ile a haha motse o pota-potiloeng ke marako oa Erebuni
ka 782 BC e le qhobosheane Phuleng ea Ararate.

207
00:21:19,040 --> 00:21:22,839
Qhobosheane e emeng hodima thaba e phahameng
e ne e le ea bohlokoa ba leano:

208
00:21:22,840 --> 00:21:26,879
ya tiisa phula ka hare
pono ea lik'hilomithara tse ngata.

209
00:21:26,880 --> 00:21:33,080
Balebeli ba ne ba tla hlokomela motsamao ofe kapa ofe oa
dihlopha tsa batho kapa dihlopha tse hlometseng ka nako e le nngwe.

210
00:21:34,240 --> 00:21:39,239
Ka la 25 October, 1950 rasaense oa Armenia
Konstantin Hovhannisyan

211
00:21:39,240 --> 00:21:42,480
e ne e le bohareng ba lipatlisiso ka Urartu.

212
00:21:47,520 --> 00:21:52,199
O ile a fumana majoe a mabeli a basalt a koahetsoeng
ka mengolo ea cuneiform, e balehang tjena:

213
00:21:52,200 --> 00:21:57,279
“Ka boholo ba Modimo Haldi,
Argishti mora oa Menua,

214
00:21:57,280 --> 00:22:04,959
a haha qhobosheane ena e khōlō, ’me a phatlalatsa
ke Erebuni, bakeng sa khanya ea Biainili,

215
00:22:04,960 --> 00:22:08,559
le ho kenya tshabo hara
lira tsa morena”.

216
00:22:08,560 --> 00:22:13,239
Ha nako e ntse e ea, Erebuni e ne e tla hola
motse-moholo oa kajeno oa Armenia, Yerevan,

217
00:22:13,240 --> 00:22:21,240
le ho sibolloa ha Konstantin Hovhannisyan qetellong
e senotse letsatsi la motheo oa eona - 782 BC.

218
00:22:21,400 --> 00:22:27,439
Yerevan o ne a le lilemo li 29
ho feta Motse o sa Feleng, Roma.

219
00:22:27,440 --> 00:22:33,920
Ka 2018, Yerevan e ketekile
selemo sa eona sa 2,800.

220
00:22:39,320 --> 00:22:45,399
Ka mohlala, Armenia, ntho ea bohlokoa ka ho fetisisa ke
Argishti I, ea ileng a atolosa 'Muso oa Urartu

221
00:22:45,400 --> 00:22:47,640
sebakeng sa Ararate, kahoo ho bohlokoa haholo.

222
00:22:48,160 --> 00:22:51,479
Argishti ke ne ke tiile
a lula Phuleng ea Ararate.

223
00:22:51,480 --> 00:22:54,759
Likanale tseo a li hahileng li ne li sireletsa ho nosetsa
bakeng sa masimo a nonneng,

224
00:22:54,760 --> 00:22:59,080
le matsapa a hae temong
ba roesitsoe moqhaka oa kotulo e ngata.

225
00:23:00,160 --> 00:23:03,759
Argishti o ne a ka lula nakoana
mme o je ditholwana tsa mosebetsi wa hae.

226
00:23:03,760 --> 00:23:09,120
Morena o ne a se a sa tlameha ho tsetela haholo
matla a hae le mosebetsi oa ho ntšetsa pele temo.

227
00:23:19,760 --> 00:23:23,119
Argishti e ne e le rakhoebo.

228
00:23:23,120 --> 00:23:25,879
Moruo oa Urartu
e ile ea atleha nakong ea puso ea hae.

229
00:23:25,880 --> 00:23:31,200
O ne a lokela ho fepa lebotho le leholo,
mme a sebetsana le yona hantle haholo.

230
00:23:33,840 --> 00:23:37,919
Leha ho le joalo, nako ea pōpo ea khotso,
mme mosebetsi ha oa ka oa nka nako e telele.

231
00:23:37,920 --> 00:23:43,800
Assyria e ile ea tlōla meeli ea Urartu hang
hape, mme a thakgola letsholo le leng la sesole.

232
00:23:44,440 --> 00:23:48,960
Matla a Urartu e ne e le a
kotsi ea ho shoa ho Assyria,

233
00:23:50,920 --> 00:23:56,160
kahoo babusi ba eona ba ne ba lokela ho hlasela ’Muso
ea Van, 'me u e pshatle ka litšenyehelo life kapa life.

234
00:24:00,560 --> 00:24:02,879
Nakong eo Urartu e neng e le bophahamong ba eona,

235
00:24:02,880 --> 00:24:07,239
Argishti I o ile a lahlela mabotho a hae
ho kopana le sera nakong ya tlhaselo.

236
00:24:07,240 --> 00:24:10,879
A atolosa meeli ea borena
ho isa nokeng ea Eufrate,

237
00:24:10,880 --> 00:24:16,639
a feta lebotho la Assyria, mme a kgaola
khokahano ea eona le lisebelisoa tsa bohlokoa.

238
00:24:16,640 --> 00:24:21,759
Morena Argishti o ne a kholisehile hore o tla hlōla
ntoeng khahlanong le Assyria.

239
00:24:21,760 --> 00:24:26,839
O ile a qala ho phethahatsa morero o moholo
o ne a nahanne.

240
00:24:26,840 --> 00:24:29,319
Ho kopana haufi le ho se khanyetso tseleng ea hae,

241
00:24:29,320 --> 00:24:34,239
Argishti o ile a ea linaheng tse tlas'a
Puso ea Assyria, ’me a hapa metse e ’maloa.

242
00:24:34,240 --> 00:24:39,840
A ea fihla naheng ea Babilu, eo
litsebi tse ling li nka hore ke Babylona.

243
00:24:42,960 --> 00:24:49,160
Re ka bona hore Urartu e ile ea koala Assyria
ka nako ea Argishti.

244
00:24:50,480 --> 00:24:54,359
Taelo ea sesole sa Urartia e ile ea khona
ho hlophisa tlhaselo e kopaneng ea Assyria

245
00:24:54,360 --> 00:24:57,759
ho tloha leboea, le ho tloha boroa-bochabela.

246
00:24:57,760 --> 00:25:01,760
Argishti a bea Assyria lintšing
ea tlokotsi ea sesole.

247
00:25:04,280 --> 00:25:08,159
Baassyria ba ne ba lokela ho hlahloba boemo ba bona
ka botebo bohle.

248
00:25:08,160 --> 00:25:09,999
Ba bokeletse matla ao ba a siileng;

249
00:25:10,000 --> 00:25:14,919
'me a loantša lebotho la Urartia
ho e leleka naheng ya bona.

250
00:25:14,920 --> 00:25:20,160
Assyria e ile ea hapa naha ea Argishti
a tšoaroa, 'me a qoba tlokotsi e neng e tla.

251
00:25:20,200 --> 00:25:25,480
Ho bonahala eka baahelani ba babeli haufinyane
saena tumellano e hlalosang meeli ea bona.

252
00:25:26,520 --> 00:25:31,240
Argishti ke ile ka boloka libaka tse ling kaofela
hapilwe ke yena le ntatae.

253
00:25:31,880 --> 00:25:37,760
Phello e bile hore Argishti o ile a etsa Urartu
naha e matla ka ho fetisisa ea Asia Bophirima.

254
00:25:40,040 --> 00:25:47,240
Mora oa hae Sarduri II o ruile lefa le matla, le atlehileng
mmuso ka lebotho le leholo le le tshabehang.

255
00:25:51,480 --> 00:25:55,199
Morena ea latelang oa Assyria
e ne e le Tiglath Pileser III.

256
00:25:55,200 --> 00:25:58,800
O ile a hlophisa bocha le
a matlafatsa lebotho la Assyria,

257
00:25:58,920 --> 00:26:03,160
a khutlisa masimo a pele ho eena
o ne a lahlehetsoe ke Argishti 'me a hlasela Urartu.

258
00:26:03,720 --> 00:26:07,719
Tiglath-Pilesere III oa Assyria o ile a tsamaea
'Musong oa Van,

259
00:26:07,720 --> 00:26:15,119
'me a thibella motse-moholo oa eona Tushpa, leha ho le joalo
o ile a hlōleha ho hapa qhobosheane e ke keng ea hanyetsoa.

260
00:26:15,120 --> 00:26:18,079
Lebotho la Assyria le
morena o ile a tlameha ho khutlela hae,

261
00:26:18,080 --> 00:26:21,919
empa letšolo la bona le ile la etsa hore ho be thata
boemo ba lipolotiki Urartu.

262
00:26:21,920 --> 00:26:28,559
Linakong tsena tse lekang, Rusa ke ile ka nyoloha
teroneng ka 735 BC.

263
00:26:28,560 --> 00:26:33,999
Libaka tse 'maloa tsa Urartu li ile tsa leka ho li sebelisa hang-hang
phetoho ya matla ho fumana boikemelo.

264
00:26:34,000 --> 00:26:37,239
Rusa ke ile ka nka khato e tiileng.

265
00:26:37,240 --> 00:26:43,479
O ile a hatella bofetoheli libakeng tsa bohlokoa tsa
Urartu, a boloka botšepehi ba mmuso,

266
00:26:43,480 --> 00:26:46,639
taolo e tsosolositsoeng,
le ho qala ho matlafatsa meeli.

267
00:26:46,640 --> 00:26:48,599
O ne a tla bolela ka liketsahalo tsena:

268
00:26:48,600 --> 00:26:51,319
“E na le lipere tsa ka tse peli le mokalli oa ka oa ntoa;

269
00:26:51,320 --> 00:26:56,319
ka matsoho a ka a mabedi
hore ke ile ka hapa ’Muso oa Urartu.”

270
00:26:56,320 --> 00:26:58,759
Ho phaella mosebetsing ona o boima,

271
00:26:58,760 --> 00:27:03,520
Rusa ke ile ka tlameha ho theha likamano tse ncha le eona
setsi sa bolumeli sa Urartu, Musasir.

272
00:27:04,080 --> 00:27:08,719
Setsi sa bolumeli sa Urartu se ne se le teng
ka nqane ho meedi ya mmuso,

273
00:27:08,720 --> 00:27:12,079
sebakeng se moeling oa Assyria.

274
00:27:12,080 --> 00:27:19,879
E ne e le moeli pakeng tsa linaha tse 'maloa tse
ba ne ba sebelisa tlhōlisano ea Assyria le Urartu

275
00:27:19,880 --> 00:27:22,000
ho boloka boikemelo ba bona.

276
00:27:25,680 --> 00:27:33,040
Musasir o ne a fapane, kaha e ne e le hae
tempele e kholo ea molimo ea phahameng ka ho fetisisa oa Urartu.

277
00:27:35,800 --> 00:27:37,879
Batho ba bangata ba Uraria ba ile ba nka leeto la bolumeli,

278
00:27:37,880 --> 00:27:42,639
’me a koahela tsela e telele, e kotsi
ho ea sebakeng se lithaba seo ho leng thata ho fihla ho sona

279
00:27:42,640 --> 00:27:47,520
e le ho fihla tempeleng e kholo
ea molimo Haldi e Musasir.

280
00:27:50,400 --> 00:27:56,640
Lihoai le masole ka ho tšoana ba ile ba hokahanya tsa bona
lintho tseo ba li finyeletseng matleng a molimo oa bona ea phahameng ka ho fetisisa.

281
00:28:49,800 --> 00:28:55,799
Ho lokela ho hlokomeloa hore batho ba ne ba
bolumeling ba mehleng ea boholo-holo.

282
00:28:55,800 --> 00:29:03,159
Phapang e kholo lipakeng tsa joale le nakong eo ke
bolumeli boo bo ne bo sa arohane le ’muso,

283
00:29:03,160 --> 00:29:05,919
bonono kapa mahlale.

284
00:29:05,920 --> 00:29:09,360
E ne e le ntho e le 'ngoe e feletseng.

285
00:29:10,520 --> 00:29:17,159
Rusa I e ile ea tsosolosa likamano le Musasir
'me, ka ho fumana tšehetso ea Haldi,

286
00:29:17,160 --> 00:29:22,359
e ile ea tsosolosa tsoelo-pele ea Urartu,
ho kopanya matla a yona a sesole le moruo.

287
00:29:22,360 --> 00:29:27,119
Ntho e ’ngoe le e ’ngoe e ile ea fetoha ha Assyria e amohela
morena e mocha ka 722 BC

288
00:29:27,120 --> 00:29:34,160
Sargon II o ne a tiile ebile a le makhethe
mora e monyenyane oa Tiglath Pilesere III.

289
00:29:43,400 --> 00:29:47,040
A theola moholo oa hae teroneng
Moena Shalmaneser V.

290
00:29:51,920 --> 00:29:56,800
'Me o ne a potlakela ho bontša motho ea mabifi
boikutlo mabapi le moahelani oa Assyria ea ka leboea.

291
00:29:58,360 --> 00:30:05,760
Sargone II e ne e le moeta-pele oa sesole ea nang le phihlelo
ka maikutlo a tšoanang le a morena oa Assyria.

292
00:30:06,400 --> 00:30:09,559
Hoba a hape matla, a
e hlalositse sepheo se hlakileng:

293
00:30:09,560 --> 00:30:14,400
thibela ho matlafatsa Urartu,
le ho hlola sera se seholo sa naha ea habo.

294
00:30:16,400 --> 00:30:22,719
Sargone II o ile a loana lintoa ka bophirimela qalong
lilemo tsa puso ea hae, khahlanong le Syria le Palestina.

295
00:30:22,720 --> 00:30:26,239
Ka mor’a moo, a retelehela nģ’a leboea.

296
00:30:26,240 --> 00:30:29,559
Sargone a lula a itokiselitse
matšolo ka hloko.

297
00:30:29,560 --> 00:30:34,119
E ne e le 'nete haholo ha e fihla
ho sera sa hae se seholo ka ho fetisisa, Urartu.

298
00:30:34,120 --> 00:30:39,640
Lihloela tsa hae li ile tsa fana ka litlaleho tsa bohlale
tse bolokiloeng ho fihlela kajeno.

299
00:30:39,680 --> 00:30:43,960
Sargone II o ne a emetse feela
bakeng sa motsotso o motle oa ho hlasela.

300
00:30:45,400 --> 00:30:52,199
Ho ile ha bokana lihloela tsa Baassyria le lihloela tsa mefuta eohle
tsohle tseo Sargone a neng a hloka ho li tseba ka Urartu,

301
00:30:52,200 --> 00:30:56,280
le moruo oa 'muso
le mmuso wa dipolotiki.

302
00:30:57,960 --> 00:31:03,080
Bobeli Sargone II le Rusa I ha baa ka ba iteta sefuba
ho ya bakeng sa thulano e tobileng.

303
00:31:05,520 --> 00:31:09,360
Kgaisano ya bona e ile ya hlaha Manna,
sebaka sa buffer.

304
00:31:10,120 --> 00:31:15,680
Ka makhetlo a 'maloa nakong ena, Sargone
o ile a hapa Manna mme a bea morena oa popi ...

305
00:31:30,600 --> 00:31:36,000
Rusa e ile ea arabela ka ho hlophisa bofetoheli
molemong oa mokhethoa ea tšepahalang ho Urartu.

306
00:31:37,320 --> 00:31:40,759
Boemo bo ile ba nka a
phetoho e kholo ka 715 BC,

307
00:31:40,760 --> 00:31:45,640
ha Sargone II a utloa tlaleho e mabapi le
Letšolo le hlōlehileng la Rusa khahlanong le Cimmerians.

308
00:31:48,760 --> 00:31:55,759
Lits'oants'o tse ngotsoeng li bonts'a hore Rusa I e lahlile bohlokoa
karolo ea lebotho la hae lintoeng tse loantšanang le Cimmerians,

309
00:31:55,760 --> 00:32:00,080
e neng e le molemo ho morena oa Assyria.

310
00:32:02,720 --> 00:32:08,479
Sargone II o ne a e nka e le motsotso o motle
ho nka khato le ho susumelletsa mabotho a hae khahlanong le Urartu.

311
00:32:08,480 --> 00:32:13,159
O ile a qala ka maeto a kotlo
khahlanong le balekane ba Rusa,

312
00:32:13,160 --> 00:32:17,279
mme a leleka Baurathia
ho tsoa sebakeng se haufi le Letša la Urmia.

313
00:32:17,280 --> 00:32:22,439
Naha ea pele eo a ileng a e hlasela e ne e le Manna, le
e ne e ke ke ea thibela tlhaselo ea Assyria.

314
00:32:22,440 --> 00:32:27,999
Sargone a otla marena a marabele hampe;
a ba ntsha letlalo ba ntse ba phela, a bea ditopo tsa bona

315
00:32:28,000 --> 00:32:30,880
pontsheng bakeng sa batho ba Manna.

316
00:32:31,240 --> 00:32:36,119
Ha e le hantle, Sargone II o ne a timetsa
batho ba phahameng sechabeng

317
00:32:36,120 --> 00:32:38,999
libakeng tse ngata ka bophirimela ho Eufrate.

318
00:32:39,000 --> 00:32:41,160
E ne e le polao e sehlōhō.

319
00:32:43,920 --> 00:32:47,680
Rusa ke ile ka bokella mabotho a hae,
mme a potlakela ho ya pholosa.

320
00:32:49,720 --> 00:32:53,799
Sargone II ha a ka a emisa leeto la hae, mme o ile a etsa joalo
e ntse e senya metsana ea Urartia,

321
00:32:53,800 --> 00:32:56,239
ha tlaleho ea tšohanyetso e kena

322
00:32:56,240 --> 00:33:01,639
hore Rusa ke ile ka emisa ho hloma liahelo le
lebotho le leholo khohlong e ka bochabela ho Letša la Urmia

323
00:33:01,640 --> 00:33:05,960
ka sepheo
ho nka mabotho a Assyria ka morao.

324
00:33:07,480 --> 00:33:11,800
Sargone o ile a fetola merero ea hae hang-hang,
mme a gwantela kwa Rusa.

325
00:33:16,400 --> 00:33:21,600
Masole a Urartia a sa lebelloang
ba ne ba phomotse, ba le kgotso,

326
00:33:26,040 --> 00:33:31,080
ha mabotho a Sargone a kena liahelong
tlhaselong e neng e sa lebelloa.

327
00:33:35,200 --> 00:33:41,280
Bahlabani ba Rusa ba ile ba itoanela ka matla, ba leka ho
boloka morena oa bona ho fihlela qetellong ea matla a bona.

328
00:33:53,360 --> 00:33:57,039
Empa ntoa e ile ea fela
ka ho hloloa habohloko lehlakoreng la bona.

329
00:33:57,040 --> 00:33:59,279
E ne e le kotlo e boima ho Rusa I.

330
00:33:59,280 --> 00:34:04,800
O ne a tlameha ho tlohella masole a hae pheletsong ea bona,
mme a balehe ho boloka bophelo ba hae.

331
00:34:06,640 --> 00:34:09,638
Ho Sargone, e ne e le monyetla
ho tswela pele ka leboya.

332
00:34:09,639 --> 00:34:14,839
O ile a timetsa motse o moholo oa Urartia oa
Ulkhu, o fiela tsohle tse ka pel'a hae,

333
00:34:14,840 --> 00:34:17,440
le ho chesa esita le masimo a jetsoeng.

334
00:34:22,880 --> 00:34:27,360
Kapele Sargone o ile a fihla sebakeng seo
Banab’abo Rusa le beng ka bona ba bang ba ne ba lula.

335
00:34:29,159 --> 00:34:32,319
Ke kamoo Sargone II
e hlalositse se etsahetseng:

336
00:34:32,320 --> 00:34:37,678
“Ha ke feta, ka nyolohela Arba,
bodulo ba ntlo ya Rusa.

337
00:34:37,679 --> 00:34:42,198
Metse e supileng e bapileng, ea
matlo a banababo le lelapa la hae,

338
00:34:42,199 --> 00:34:47,678
moo molebedi a neng a le matla teng.
metse ena ka e ripitla, ka e ripitla;

339
00:34:47,679 --> 00:34:50,480
ba epelang sehalalelo sa hae.”

340
00:34:52,520 --> 00:34:56,679
Likotlo tsena li ne li lekana
ho thata ho Rusa I ho nka.

341
00:35:02,120 --> 00:35:07,159
Sehlohlolong sa letšolo lena le senyang,
Sargone a atamela moeli oa Tushpa,

342
00:35:07,160 --> 00:35:11,240
ho lora ka tshoaro
motse-moholo oa Urartu.

343
00:35:19,640 --> 00:35:24,119
Leha ho le joalo, ka ho nahana ka eona
menyetla, le litlaleho tsa bohlale,

344
00:35:24,120 --> 00:35:28,040
a fetola lebotho la hae;
eaba o khutlela Assyria.

345
00:35:30,760 --> 00:35:36,960
O ne a se na mohau, a senya
Litoropo le metsana ea Urartian tseleng.

346
00:35:40,120 --> 00:35:43,719
Le karolo ea lebotho la hae.
Sargone II o ile a nka leeto le boima

347
00:35:43,720 --> 00:35:46,079
ho pholletsa le sebaka se nang le meru, se lithaba;

348
00:35:46,080 --> 00:35:49,720
mme a hlasela Musasir,
sebaka se halalelang bakeng sa Urartian efe kapa efe.

349
00:35:51,840 --> 00:35:58,280
Toropo ka boeona le tempele ea molimo ea phahameng ka ho fetisisa
Haldi e ile ea senngoa ka mokhoa o sehlōhō ka ho fetisisa.

350
00:36:04,840 --> 00:36:09,959
Ka litekanyetso tsa tseo
ka nako e 'ngoe, e ne e le boikhohomoso,

351
00:36:09,960 --> 00:36:15,159
empa lehloyo la Sargone ho Urartu le ne le le leholo haholo
hore o ile a ikemisetsa ho nka bohato boo,

352
00:36:15,160 --> 00:36:17,679
a ba a ikutloa a le motlotlo ka seo a se entseng

353
00:36:17,680 --> 00:36:24,520
hore o ile a laela pale e qaqileng ea ho tlatlapa ha
Musasir e betliloeng leboteng ho e 'ngoe ea matlo a hae a borena.

354
00:36:27,640 --> 00:36:33,239
Baassyria ba nka kgauta le silefera e ngata haholo.
litšepe tse ling tsa bohlokoa le majoe a tsoang ho Musasir,

355
00:36:33,240 --> 00:36:36,879
mmoho le liemahale tsa
Marena le melimo ea Urartia,

356
00:36:36,880 --> 00:36:42,320
seemahale sa khauta sa molimo ea phahameng ka ho fetisisa Haldi
pele ho tsohle.

357
00:36:44,960 --> 00:36:47,359
Sargone II o ngotse litlalehong tsa hae:

358
00:36:47,360 --> 00:36:54,560
“Ke ile ka tlisa mahlomola holim’a Urartu eohle le naha ea eona,
+ ’me ka etsa hore batho ba lulang moo ba bokolle ’me ba lle.

359
00:36:56,760 --> 00:36:59,159
Litlaleho tsa hae le tsona li bolela seo neng

360
00:36:59,160 --> 00:37:03,399
"Rusa ke utloile hore Musasir o timelitsoe,
mme modimo wa hae Haldi o tshwerwe.

361
00:37:03,400 --> 00:37:07,680
o ile a ikgapela bophelo ba hae ka matsoho a hae;
thipa ea hae ea tšepe.”

362
00:37:19,560 --> 00:37:23,960
Morena ea latelang oa Urartu e ne e le
mora Rusa I, Argishti II.

363
00:37:25,000 --> 00:37:27,399
O ile a rua terone ka 714 BC,

364
00:37:27,400 --> 00:37:32,839
ho tobana le ditlamorao tse mpe ka ho fetesisa
ea ntoa ea morao tjena le Assyria.

365
00:37:32,840 --> 00:37:38,799
Batho ba Urartia ba ile ba lahleheloa ke libaka tse 430 tse kholo
dibakeng tse 7 tsa mmuso wa bona.

366
00:37:38,800 --> 00:37:40,559
Polokelo ea matlotlo e ne e se na letho.

367
00:37:40,560 --> 00:37:42,959
Naha - e senyehile.

368
00:37:42,960 --> 00:37:47,359
Matla a mmuso a Urartu a ile a sisinyeha
kgetlo la pele.

369
00:37:47,360 --> 00:37:53,200
Argishti II o ne a labalabela ho iphetetsa ho ntat’ae
le naha, 'me ha aa ka a tšaba ntoa e ncha.

370
00:37:56,200 --> 00:38:02,000
Phetetso ea mesarelo e bakiloeng ke Sargone II
Urartu o ile a mo tšoara lilemo tse 'maloa hamorao.

371
00:38:31,440 --> 00:38:37,559
Mehloli ea mongolo oa cuneiform e hlalosa mesebetsi ea kaho eo
Argishti e tsamaisoa ho tloha karolong e bohareng ea Urartu,

372
00:38:37,560 --> 00:38:42,000
’me libakeng tseo Sargone II a chesa
ka nako ya letsholo la hae.

373
00:38:44,520 --> 00:38:48,959
Boemo bona bo boima ba litaba mmoho le
litšokelo tse ncha tse tsoang linaheng tsa boahelani,

374
00:38:48,960 --> 00:38:53,559
a qobella Assyria ho nka
mohato o sa lebelloang oa diplomatic.

375
00:38:53,560 --> 00:38:57,759
Assyria le Urartu li ile tsa lumela ho fetoha
mofuta wa kamano ya bona.

376
00:38:57,760 --> 00:39:00,519
Ho khathetse ke likhohlano tse ncha tse matla,

377
00:39:00,520 --> 00:39:06,440
lira tsa ka ho sa feleng tsa qala ho rarolla
likhohlano ka lipuisano hangata.

378
00:39:07,600 --> 00:39:12,799
Ho na le maikutlo a hore Argishti II o ile a buisana
ho rekoa hoa seemahale sa “ka sehloohong” sa boronse

379
00:39:12,800 --> 00:39:18,079
ea molimo Haldi, e hapuoeng Musasir,
mme a e busetsa Urartu.

380
00:39:18,080 --> 00:39:20,959
Kahoo Argishti II o ile a bua ka eena:

381
00:39:20,960 --> 00:39:25,520
"Ke mohlanka oa molimo Haldi,
molisa ea tšepahalang oa batho.”

382
00:39:28,520 --> 00:39:36,439
Butle-butle, Argishti II o ile a khutla
libaka tse ileng tsa qhoma

383
00:39:36,440 --> 00:39:40,639
ho tloha 'musong oa Urartian
ka boroa, leboea le bochabela.

384
00:39:40,640 --> 00:39:46,200
O ile a khona ho loha hape
'Muso oa Van ka boholo.

385
00:39:49,960 --> 00:39:55,199
Ho ka etsahala hore ebe Argishti II o ile a fihla
libaka tse haufi le Leoatle la Caspian,

386
00:39:55,200 --> 00:39:59,800
mme a suthela ntlheng eo ho feta
ho feta morena ofe kapa ofe oa Urartia.

387
00:40:02,120 --> 00:40:08,000
Ha e le hantle Argishti II o ile a tsosolosa naha
mme a e fetisetsa ho mojalefa wa hae e matlafaditswe.

388
00:40:09,560 --> 00:40:14,679
Hoa tsebahala hore mora oa Argishti Rusa II
hape e ile ea etsa kaho e matla ea toropo

389
00:40:14,680 --> 00:40:18,359
ho kopanya matla a Urartu.

390
00:40:18,360 --> 00:40:21,999
Mengolo e meng ea Urartia e bua ka
kaho e kgolo

391
00:40:22,000 --> 00:40:27,079
Rusa II o ile a hlophisa ho theha e ncha
setsi sa tsamaiso se Phuleng ea Ararate.

392
00:40:27,080 --> 00:40:31,719
E ne e bitsoa Teishebani,
"motse oa molimo oa ntoa Teisheba",

393
00:40:31,720 --> 00:40:36,599
e hahiloeng bakeng sa ho nkela se ntseng se senyeha sebaka
setsi sa khale, Argishtikhinili.

394
00:40:36,600 --> 00:40:43,199
Lithako tsa Teishebani li ntse li le teng
ema sebakeng sa Karmir Blur, Yerevan.

395
00:40:43,200 --> 00:40:49,759
Karolong ea pele ea lekholo la bo20 la lilemo,
Setsebi se tummeng sa Boris Piotrovsky

396
00:40:49,760 --> 00:40:53,119
e qalile ka botlalo
ho cheka sebakeng seo,

397
00:40:53,120 --> 00:40:56,800
diphetho tsa tsona tse ileng tsa sisinyeha
lefatshe lohle la mahlale.

398
00:41:00,160 --> 00:41:04,079
Ha re qala ho cheka,
'me ke fumane lintho tse ngata tse sibolotsoeng,

399
00:41:04,080 --> 00:41:08,359
liemahale tsa bophelo ba letsatsi le letsatsi,
le bophelo ba mokete oa Uraria,

400
00:41:08,360 --> 00:41:10,159
bonono ba Urartian,

401
00:41:10,160 --> 00:41:14,959
hang-hang ho ile ha hlaka hore ho joalo
mokhoa o ikhethang oa Urartian le moea.

402
00:41:14,960 --> 00:41:18,759
Ka lebaka la ho epolloa hona le lithuto tsena,
mahlale a sutumelletsoa ho ea

403
00:41:18,760 --> 00:41:22,319
ho lemoha Urartu e le ntho e bonahalang,
le ho utloisisa.

404
00:41:22,320 --> 00:41:26,159
Kahoo ho re, sena ke
mohlala oa saense e matla,

405
00:41:26,160 --> 00:41:32,159
e etsang hore lintho li utloisisehe le ho tšoareha,
le ho etsa setšoantšo sa setso.

406
00:41:32,160 --> 00:41:37,519
Histori ea mosebetsi oa batho ka Searmenia
Highland e lekana le lilemo tse mashome a likete,

407
00:41:37,520 --> 00:41:41,880
eo, ntle le pelaelo, e ammeng
setso sa Urartu.

408
00:41:43,200 --> 00:41:49,159
Liphuputso tsa baepolli ba lintho tsa khale li etsa setšoantšo se felletseng
ea maemo a holimo a khoebo ea matsoho Urartu:

409
00:41:49,160 --> 00:41:55,839
koporo, tšepe, khauta le silevera e sebetsang;
ho lokisa lehong le boea, ho sebetsa ka letlalo;

410
00:41:55,840 --> 00:42:01,480
hammoho le ho etsa mekhabiso,
le litlhoko tsa ntoa tse tsoang thepa ena.

411
00:42:08,760 --> 00:42:12,199
Bolumeli bo ne bo tletse hohle
libaka tsa bophelo Urartu.

412
00:42:12,200 --> 00:42:17,680
Lintho tse sibolotsoeng tsa lintho tsa bolumeli li kenyelletsa
liemahale tsa boronse tsa melimo ea Urartia.

413
00:42:18,320 --> 00:42:23,679
Ho na le seemahale sa molimo Teisheba
e fumanweng ke mme.

414
00:42:23,680 --> 00:42:29,079
Ke setšoantšo se tšoereng selepe, 'me se ka ba joalo
e tsejoa habonolo e le Teisheba, molimo oa ntoa.

415
00:42:29,080 --> 00:42:33,919
Qhobosheane ea Teishebani - Karmir Blur -
e ile ea rehelloa ka eena.

416
00:42:33,920 --> 00:42:40,239
Kahoo, ’Mè o ile a fumana setšoantšo seo
ea molimo oa ntoa ka June 21, 1941.

417
00:42:40,240 --> 00:42:44,600
Letsatsing le hlahlamang, Jeremane e ile ea hlasela
Soviet Union.

418
00:42:48,680 --> 00:42:51,399
Ho feta moo, ho epolloa ha Karmir Blur

419
00:42:51,400 --> 00:42:55,559
e epolotse polokelo e ikhethang
bakeng sa ho boloka lihlahisoa tsa temo:

420
00:42:55,560 --> 00:42:58,439
li-karase, tse ling tsa limithara tse 'maloa ka bolelele.

421
00:42:58,440 --> 00:43:02,960
"karas" ke letsopa le leholo
nkho ea lijo le lino.

422
00:43:04,880 --> 00:43:09,999
Batho ba ne ba ka boloka oli, biri, veine le tse ling
lihlahisoa tsa karase nako e telele

423
00:43:10,000 --> 00:43:13,319
ntle le ho ipeha kotsing ea ho senyeha,
tsohle ka lebaka la sephiri:

424
00:43:13,320 --> 00:43:19,239
karolo e kgolo ya karas e ile ya patwa
mobung, e neng e boloka ho bata.

425
00:43:19,240 --> 00:43:21,960
U ka e bitsa prototype
ea sehatsetsi sa kajeno.

426
00:43:25,320 --> 00:43:29,239
Lintho tsa khale tsa Urartian li fumanoe
likarolong tse sa tšoaneng tsa Armenia.

427
00:43:29,240 --> 00:43:36,079
Mohlala, li-fresco tsa mebala e mengata ntlong ea borena le tempele
mabota a ile a tsosolosoa ka hloko qhobosheaneng ea Erebuni,

428
00:43:36,080 --> 00:43:39,159
e ka har'a meeli ea toropo ea Yerevan.

429
00:43:39,160 --> 00:43:44,599
Li-fresco tsena li bontša melimo, liphoofolo tse halalelang,
le libaka tsa mekete le ho tsoma,

430
00:43:44,600 --> 00:43:48,120
tsohle tse khabisitsoeng ka limela
le mekhabiso ea geometri.

431
00:43:50,160 --> 00:43:55,239
Lefa la setso sa Urartu ha lea ka la etsa joalo
feela ho fetela literekeng tse latelang tsa Armenia.

432
00:43:55,240 --> 00:43:58,960
Mohlomong e ile ea susumetsa ba bang,
Ka mohlala, Persia le Greece.

433
00:44:05,200 --> 00:44:07,199
Urartu o ile a phela ho feta Assyria,

434
00:44:07,200 --> 00:44:11,159
e ileng ya qala ho lahleheloa ke dibaka tsa yona
karolong ea bobeli ea lekholo la bo7 la lilemo BC

435
00:44:11,160 --> 00:44:16,480
ka thulano e bohale le
a arola Babylona le Media e ntseng e phahama.

436
00:44:18,920 --> 00:44:24,519
Ka 612 BC, motse-moholo oa Assyria oa Ninive o ile oa oa
ka mor’a ho thibella nako e telele ke Bababylona.

437
00:44:24,520 --> 00:44:27,319
Bamede, Baskitha le Maarmenia.

438
00:44:27,320 --> 00:44:31,680
Naha ea Assyria e ile ea fela
ho ba teng ka 605 BC.

439
00:44:35,320 --> 00:44:39,399
Ho sa tsotellehe lipatlisiso tse fetang lilemo tse lekholo
ka 'muso o makatsang oa Urartu,

440
00:44:39,400 --> 00:44:43,720
re ntse re sa tsebe ho lekaneng ka
qalo, le pheletso ya nalane ya yona.

441
00:44:46,080 --> 00:44:51,159
Ha e tsejoe hona joale, re na le tse ngata
mathata a ho utloisisa hantle se etsahetseng.

442
00:44:51,160 --> 00:44:54,280
Haholo-holo, ha e ne e putlama, hona hobane’ng.

443
00:44:54,360 --> 00:44:57,479
Argishti I ho Rusa II - e hlakile haholo.

444
00:44:57,480 --> 00:45:02,999
Kamora ha e hlake. Ho na le phetoho...
Bonyane ha bo hlake haholo.

445
00:45:03,000 --> 00:45:05,279
Ea ho qetela e ne e le ofe?

446
00:45:05,280 --> 00:45:07,359
Ke ofe eo e neng e se morena?

447
00:45:07,360 --> 00:45:09,479
Ka mokhoa oo, ho hobe haholo
ho thata ho utloisisa seo.

448
00:45:09,480 --> 00:45:13,239
Empa haholo-holo ke nahana hore Armenia
e 'ngoe ea linotlolo ho utloisisa

449
00:45:13,240 --> 00:45:17,480
se ileng sa etsahala qetellong ea 'Muso oa Urartu
- re na le e 'ngoe ea linotlolo mona Armenia.

450
00:45:18,680 --> 00:45:23,199
Ho lumeloa hore Urartu e ile ea khaotsa ho ba teng
mathoasong a lekholo la bo6 la lilemo BC.

451
00:45:23,200 --> 00:45:29,840
empa ha ho na data e tiileng ho tšehetsa khopolo ea hore
Urartu e ile ea fihla pheletsong ea eona hantle ka nako eo.

452
00:45:30,240 --> 00:45:33,280
Taba ena ea bohlokoahali e ntse e emetse.

453
00:45:38,600 --> 00:45:44,680
Ho hlakile hore 'muso oa Urartu
ha ea ka ea oa ka kutloisiso e tiileng.

454
00:45:46,080 --> 00:45:51,600
Ho ka etsahala hore ebe se etsahetseng e bile phetoho
leloko la borena hoo e ka bang ka 648 BC.

455
00:45:57,000 --> 00:46:01,479
Ke 'nete e ke keng ea hanyetsoa
hore 'Muso oa Ayrarat, kapa Armenia,

456
00:46:01,480 --> 00:46:05,999
e bile teng ka mor'a Urartu sebakeng se le seng
ea Thaba ea Armenia.

457
00:46:06,000 --> 00:46:13,120
E ne e busoa ke leloko la borena la Yervanduni, le
e busoa ho tsoa motse-moholo o le mong - Van.

458
00:46:15,960 --> 00:46:19,279
Ena e ne e le qetello ea bethe
ea tsoelopele e bitsoang Urartu,

459
00:46:19,280 --> 00:46:23,679
e neng e kganya dithabeng
Armenia ka lilemo tse makholo a mararo,

460
00:46:23,680 --> 00:46:26,960
ho tloha lekholong la bo9 ho isa ho la bo6 la lilemo BC.

461
00:46:29,560 --> 00:46:35,399
Urartu e ne e le naha ea pele historing ea ho kopanya
merabe e mengata ea Lithaba tse phahameng tsa Armenia

462
00:46:35,400 --> 00:46:37,279
ho kena mmusong o le mong,

463
00:46:37,280 --> 00:46:43,120
kahoo e hōla ho ba e ’ngoe ea lichaba tse tsoetseng pele ka ho fetisisa
ea lefatše lena le leholo le le makatsang la boholo-holo.


