1
00:00:02,000 --> 00:00:07,000
Ներբեռնված է
YTS.MX

2
00:00:08,000 --> 00:00:13,000
YIFY ֆիլմերի պաշտոնական կայք.
YTS.MX

3
00:00:09,840 --> 00:00:16,520
Աստվածաշնչում ասվում է՝ Նոյյան տապանը
հանգչեց Արարատի լեռների վրա…

4
00:00:17,800 --> 00:00:25,080
Մինչդեռ այս աստվածային փրկությունը, Նոյը և նրա սերունդները
նոր էջ բացեց մարդկության պատմության մեջ։

5
00:00:25,080 --> 00:00:30,080
Հազարավոր տարիներ շարունակ այս ապաստարանը,
կոչվել է Արարատյան երկիր

6
00:00:30,080 --> 00:00:34,760
հին եբրայեցի ժողովրդի կողմից,
փակ մնաց հետախուզման համար:

7
00:00:35,560 --> 00:00:40,200
Դարեր անց մարդիկ հասկացան, որ այնտեղ
իսկապես հզոր երկիր էր

8
00:00:40,200 --> 00:00:45,560
հարուստ մշակույթով Միջագետքի հյուսիսում,
Հին Եգիպտոսի և Բաբելոնի ժամանակներում

9
00:00:45,560 --> 00:00:49,440
– ասորիների կողմից Ուրարտու կոչվող երկիր:

10
00:00:52,200 --> 00:00:57,360
Ուրարտուն կառավարում էին մեծ թագավորները, որոնք բարձրացան
և ընկավ, քանի դեռ երկիրը ապրում էր:

11
00:01:00,600 --> 00:01:07,040
Այդ մասին պատմում են բազմաթիվ սեպագիր գրություններ
ամրոցների և տաճարների կառուցում,

12
00:01:07,040 --> 00:01:11,760
խաղողի և այգիների մշակում,
եւ բարձր արդյունավետությամբ ոռոգման ջրանցքների մասին

13
00:01:11,760 --> 00:01:15,360
որոնք նմանը չունեն համաշխարհային պատմության մեջ։

14
00:01:17,520 --> 00:01:22,680
Ասորեստանի թագավոր Սարգոն II-ը ապշած էր
Ուրարտուում հայտնաբերված արվեստի առարկաներով։

15
00:01:26,320 --> 00:01:30,120
Ուրարտացիները պատերազմներ են վարել
Ասորական հզոր կայսրության հետ,

16
00:01:30,120 --> 00:01:34,000
նվաճելով նոր հողեր և ընդարձակելով նրանց տարածքը։

17
00:01:36,759 --> 00:01:42,240
առաջին հազարամյակում Ուրարտուն եղել է
հին աշխարհի ամենամեծ կայսրությունները։

18
00:01:51,560 --> 00:01:54,840
ՈՒՐԱՐՏՈՒ
Մոռացված թագավորություն

19
00:02:03,680 --> 00:02:09,400
Ուրարտուի թագավորությունը մոռացության մատնվեց
ավելի քան 2500 տարի:

20
00:02:13,120 --> 00:02:17,480
Այն հողը, որը նախկինում զբաղեցնում էր, այժմ շրջապատված է
առեղծվածով...

21
00:02:21,560 --> 00:02:27,800
Ըստ Հին Կտակարանի՝ Դրախտ
Երկրի վրա՝ Ադամի և Եվայի ծագման տեսարանը

22
00:02:27,800 --> 00:02:30,680
նստում է ինչ-որ տեղ Հայկական լեռնաշխարհում։

23
00:02:30,680 --> 00:02:36,600
Աստվածաշունչն ասում է նաև, որ Հայկական լեռնաշխարհը
այն վայրն էր, որը փրկություն տվեց Նոյին

24
00:02:36,600 --> 00:02:38,400
և նրա ընտանիքը Ջրհեղեղի ժամանակ։

25
00:02:43,560 --> 00:02:50,520
Հնագույն ժամանակներից այս հողը հիմնականում եղել է
բնակեցված, այսպես կոչված, նախահայկական ցեղերով,

26
00:02:50,640 --> 00:02:53,079
որը հիմնել է մի շարք պետություններ:

27
00:02:54,079 --> 00:02:59,040
Դրանցից ամենամեծը - Միտաննին -
կազմավորվել է մ.թ.ա 17-րդ դարում

28
00:03:00,560 --> 00:03:05,720
Այն գոյություն ուներ մոտ չորս դար,
Ասորեստանից մահացու հարված հասցնելուց առաջ։

29
00:03:07,160 --> 00:03:12,160
Միտաննիի անկումը հանգեցրեց քաղաքական պառակտման
ողջ Հայկական լեռնաշխարհում։

30
00:03:14,840 --> 00:03:18,680
Այդ ժամանակ Ասորեստանը արդեն նվաճել էր
ամբողջ Միջագետքը,

31
00:03:18,680 --> 00:03:25,480
և հայացքն ուղղեց դեպի հյուսիս՝ դեպի երկիրը
որ օրորում էր իր ապագա ոխերիմ հակառակորդի սիրտը,

32
00:03:25,480 --> 00:03:29,680
թագավորություն, որը պատմության մեջ կհիշվի որպես Ուրարտու:

33
00:03:31,240 --> 00:03:38,040
Ուրարտուի մասին առաջին հայտնի հիշատակումը գալիս է
մ.թ.ա 13-րդ դարի ասորական սեպագիր գրությունները։

34
00:03:38,560 --> 00:03:42,840
Նրանք ցույց են տալիս, որ մեծ ցեղային միություն
Հայկական լեռնաշխարհում

35
00:03:42,840 --> 00:03:47,440
արդեն կատաղի ռազմական դիմակայության մեջ էր
Ասորեստանի հետ։

36
00:03:47,440 --> 00:03:52,320
Ասորիները շատ ավելի ուժեղ էին և հաղթում էին:

37
00:03:52,320 --> 00:03:58,200
Նրանց պարզ նպատակները թալանն էին.
թանկարժեք իրերի առգրավում և անասունների արշավանք։

38
00:03:58,880 --> 00:04:06,000
19-րդ դարում, երբ ասորաբանության մեջ մարդիկ թարգմանել են մակագրությունը

39
00:04:06,000 --> 00:04:08,920
և առաջին անգամ հայտնաբերեց Ուրարտու անունը,

40
00:04:08,920 --> 00:04:13,760
դա շատ հուզիչ էր, քանի որ նրանք հասկացան
որ Աստվածաշնչում այն նույն անունն էր, ինչ «Արարատը»։

41
00:04:13,760 --> 00:04:16,240
Այնպես որ, դա շատ կարևոր պահ է:

42
00:04:16,240 --> 00:04:23,120
Ընդհանուր ընդունված գիտական կարծիքը
այն է, որ Ուրարտու և Արարատ բառերը վերաբերում են նույն երկրին:

43
00:04:23,120 --> 00:04:25,840
Աստվածաշնչում Արարատը Ուրարտու է։

44
00:04:25,840 --> 00:04:31,480
Երբ ասվում է «Արարատի լեռները»,
դա նշանակում է հենց Ուրարտուի թագավորությունը։

45
00:04:32,680 --> 00:04:37,320
Փաստորեն, դուք կարող էիք հանդիպել Թագավորության հետ
Ուրարտուի հաճախակի Սուրբ գիրքը կարդալիս,

46
00:04:37,320 --> 00:04:39,400
և նույնիսկ չհասկանալով դա:

47
00:04:39,400 --> 00:04:43,720
Ինչպես բոլոր պատմական անունները,
«Արարատ»-ը սուրբ իմաստ ունի.

48
00:04:46,920 --> 00:04:50,760
Աշխարհի մասին հրեական հայացքով,

49
00:04:50,760 --> 00:04:55,360
«Արարատ» նշանակում է «անեծքի վերացում».
Նոյի Ջրհեղեղի վերաբերյալ։

50
00:04:56,400 --> 00:05:01,760
Ասորիների անունը «Ուրարտու» էր
իսկ բաբելոնացիները ճանաչում էին իրենց հարևանին։

51
00:05:03,320 --> 00:05:09,080
Ուրարտուի արքաները թողել են տարեգրություններ
որոնք չեն պարունակում «Ուրարտու» անունը։

52
00:05:09,640 --> 00:05:14,000
Նրանք իրենց երկիրն անվանեցին «Բիայնիլի» կամ «Վան»,

53
00:05:14,000 --> 00:05:20,720
ահա թե ինչու ակադեմիկոս Պիոտրովսկին
հետագայում Ուրարտուն անվանել է Վանի թագավորություն։

54
00:05:20,720 --> 00:05:25,640
Ուրարտուի մասին ավելի կոնկրետ ուսումնասիրություններ չեն անի
սկսվում է 19-րդ դարի սկզբից առաջ:

55
00:05:25,640 --> 00:05:29,840
Նրանց դրդել է թարգմանությունը
Մովսես Խորենացու գրքի,

56
00:05:29,880 --> 00:05:32,320
5-րդ դարի հայ պատմիչ։

57
00:05:32,320 --> 00:05:38,400
Իր «Հայոց պատմության» մեջ Խորենացին
նշում է, որ հայտնի ասորի թագուհի Սեմիրամիսը

58
00:05:38,400 --> 00:05:42,560
մասնակցել է շինարարությանը
Վանա լճի ափին գտնվող մի քաղաքի։

59
00:05:44,240 --> 00:05:48,600
Օսմանյան կայսրությունն էր,
խորհրդավոր Վանա լճի տարածաշրջանում

60
00:05:48,600 --> 00:05:55,920
ուր ուղարկեց Ֆրանսիայի թագավորական ասիական ընկերությունը
երիտասարդ գիտնական Ֆրիդրիխ Շուլցը 1827 թ.

61
00:06:00,920 --> 00:06:08,240
Շուլցն արել է այսպես կոչված առաջին նկարագրությունը
«Վանա պարիսպ»՝ երկարամյա գիտական հետաքրքրության օբյեկտ։

62
00:06:08,240 --> 00:06:12,480
Նա պարզել է, որ դա հիմնական տարրն է
Ուրարտուի թագավորական նստավայրից –

63
00:06:12,480 --> 00:06:15,480
Տուշպա քաղաքը, ժամանակակից Վանը։

64
00:06:19,440 --> 00:06:26,160
Հետազոտողների խումբը ժայռի մեջ հայտնաբերել է հսկայական սենյակներ, որոնք, ենթադրաբար, թագավորական թաղման վայրերն են:

65
00:06:26,160 --> 00:06:32,200
Ֆրիդրիխ Շուլցը ուրվագծել է սեպագիր արձանագրությունները
նա գտավ բերդաքաղաքի պատերին,

66
00:06:32,200 --> 00:06:35,920
որը նա հետ ուղարկեց Թագավորական ասիական միություն։

67
00:06:42,840 --> 00:06:48,040
Սեպագիր գրությունները դեռ վերծանված չէին
այդ ժամանակ,

68
00:06:48,040 --> 00:06:53,960
այնպես որ Շուլցը գաղափար չուներ
ինչ ասացին և որ թագավորությունը նկարագրեցին։

69
00:06:55,760 --> 00:06:59,320
Շուլցին հանձնարարվել էր ուսումնասիրել Վան քաղաքը։

70
00:06:59,320 --> 00:07:04,320
Նա այնտեղ մի երկու տարի անցկացրեց և զբաղված էր
ինքը՝ հայտնաբերելով տարբեր արտեֆակտներ

71
00:07:04,320 --> 00:07:07,840
և փորձում է պարզել
որ մշակույթն է դրանք արտադրել։

72
00:07:09,480 --> 00:07:14,400
Ցավոք, նա սպանվել է քուրդ հրոսակախմբերի կողմից 1829թ.

73
00:07:20,600 --> 00:07:25,320
Ուսումնասիրությունները դադարեցվել են Շուլցի սպանությունից հետո։

74
00:07:25,320 --> 00:07:29,320
Սակայն Ուրարտուն ուսումնասիրելու ճանապարհը վերջնականապես բացվեց

75
00:07:29,320 --> 00:07:37,200
այն բանից հետո, երբ բրիտանացի արևելագետ Արչիբալդ Սեյսը վերծանեց
սեպագիր արձանագրությունները 1882 թ.

76
00:07:38,920 --> 00:07:42,640
Այն, ինչ նրանք բացահայտեցին, ըստ էության էր
բացարձակ սենսացիա գիտության համար,

77
00:07:42,640 --> 00:07:48,360
քանի որ Ուրարտուի թագավորությունը հայտնի չէր
Հայկական լեռնաշխարհում մինչ այդ։

78
00:07:52,520 --> 00:07:58,080
Ուրարտուի մասին մեր իմացության հիմնական աղբյուրները
սեպագիր տարեգրություններն են հենց Ուրարտուից,

79
00:07:58,080 --> 00:07:59,720
և հարևան Ասորեստանը։

80
00:07:59,720 --> 00:08:05,160
Մեծ մասամբ դրանք թագավորական տարեգրություններ են
արշավներ և նվաճումներ պատկերող։

81
00:08:05,160 --> 00:08:12,320
Ուրարտուի առաջին հայտնի թագավորը Արամեն է,
ով իշխել է մոտ 15 տարի՝ սկսած մ.թ.ա. 859 թվականից։

82
00:08:12,320 --> 00:08:17,640
Արամե թագավորի օրոք էր, որ Ուրարտուն
դարձավ պետություն. նա միավորեց ցրված ցեղերին,

83
00:08:17,640 --> 00:08:24,160
հիմնադրել է մայրաքաղաք Արզաշկունը և ձևավորել
բանակ՝ դիմակայելու ասորական մշտական ​​սպառնալիքին։

84
00:08:27,560 --> 00:08:32,360
Ասորեստանում գահ է բարձրացել Շալմանեսեր III-ը
այն ժամանակ։

85
00:08:33,640 --> 00:08:38,320
Արամեի դեմ արշավ է իրականացրել թ
իր կառավարման հենց առաջին տարին,

86
00:08:38,320 --> 00:08:41,440
ուղղություն դեպի Ուրմիա լճի հարակից հողեր։

87
00:08:43,080 --> 00:08:47,040
Անգութ նվաճողը այսպես նկարագրեց այդ իրադարձությունները.

88
00:08:47,040 --> 00:08:53,680
«Մոտեցա Ուրարտուի Արամե ամրացված քաղաքին,
պաշարեց այն և գրավեց այն,

89
00:08:53,680 --> 00:08:58,120
սպանեց շատ մարտիկների, նրանց գլխից աշտարակ շինեց
քաղաքի դիմաց,

90
00:08:58,120 --> 00:09:01,560
եւ այրել շրջակա 14 բնակավայրեր»։

91
00:09:03,240 --> 00:09:09,000
Իր կառավարման երրորդ տարում.
Շալմանեսեր III-ը կրկին ներխուժում է Ուրարտու,

92
00:09:09,000 --> 00:09:14,520
և այս անգամ դառնում է հենց մայրաքաղաքը՝ Արզաշկունը
առանցքային մարտադաշտը.

93
00:09:26,200 --> 00:09:33,520
«Երբ ես Արզաշկունում էի, Ուրարտուի Արամեում
իր հույսը դրեց իր բանակի հզորության վրա,

94
00:09:33,520 --> 00:09:38,040
իսկապես բարձրացրեց իր ամբողջ բանակը,
և գնաց ինձ ընդառաջ։

95
00:09:54,680 --> 00:10:01,040
Ես հաղթեցի նրան, սպանեցի նրա 3000 մարտիկներին
և նրանց արյունով լցրեց մի հսկայական տափաստան:

96
00:10:05,920 --> 00:10:12,240
Գրավեցի և ավերեցի, Արզաշքունին այրեցի,
Ուրարտուի Արամե թագավորական քաղաքը»։

97
00:10:18,680 --> 00:10:23,600
Արամեի տոհմն այլեւս գերիշխող չէր
պատմական Հայաստանի տարածքում

98
00:10:23,600 --> 00:10:27,000
Շալմանեսեր III-ի արշավանքներից հետո։

99
00:10:27,000 --> 00:10:34,800
Առաջացավ նոր դինաստիա և պետականության նոր կորիզ
եկավ դրա հետ - Վան, կամ Բիայնիլի:

100
00:10:37,240 --> 00:10:42,520
Սարդուրի I-ը թագավոր է դարձել մոտավորապես մ.թ.ա. 843 թվականին:

101
00:10:43,760 --> 00:10:48,440
Նա հիմնեց նոր մայրաքաղաք Ուրարտուն,
պարսպապատ Տուշպա քաղաքը։

102
00:10:51,560 --> 00:10:54,920
Այս տիրակալի գլխավոր խնդիրն էր դիմակայել Ասորեստանին։

103
00:10:54,920 --> 00:11:00,920
Նա ամբողջ երկիրը վերածեց միասնական երկրի
ճակատ և սկսեց պատրաստվել նոր պատերազմի։

104
00:11:03,040 --> 00:11:10,920
Սարդուրի I-ի մասին սեպագիր գրությունները ցույց են տալիս
որ նրան հաջողվել է կարճացնել ասորեստանցիների արշավանքը

105
00:11:10,920 --> 00:11:13,480
Հայկական լեռնաշխարհի արեւմուտքում։

106
00:11:13,480 --> 00:11:19,120
Այսինքն՝ Սարդուրի թագավորը ըստ էության կանգ է առել
ասորական բանակը

107
00:11:19,120 --> 00:11:21,520
Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններում,

108
00:11:21,520 --> 00:11:26,520
զրկելով նրան հզոր հարված հասցնելու ունակությունից,
մահացու հարված Վանի թագավորությանը.

109
00:11:26,520 --> 00:11:32,240
Այսպիսով, կարելի է ասել, որ Սարդուրի I-ի իշխանությունը
սկիզբն էր բարգավաճման դարաշրջանի

110
00:11:32,240 --> 00:11:34,640
Ուրարտուի թագավորության համար։

111
00:11:34,640 --> 00:11:39,520
Տուշպան ի վերջո դարձավ տնտ
և երկրի քաղաքական կենտրոնը։

112
00:11:41,080 --> 00:11:46,040
Դեռևս կարելի է տեսնել ամրության պարիսպը
Վանի բերդի արևմտյան ստորին հատվածում։

113
00:11:46,040 --> 00:11:50,880
Այն կառուցված է մեծ քարերից,
մոտ 6 մետր երկարություն և 1 մետր բարձրություն:

114
00:11:50,880 --> 00:11:56,120
Պատի վրա ասորերեն գրություններ են.
որոնք պատմում են բերդի կառուցման մասին։

115
00:11:57,520 --> 00:12:02,640
Իրականում դրանք առաջին գրավոր փաստաթղթերն են
ունենք Ուրարտուի թագավորությունից.

116
00:12:05,800 --> 00:12:09,000
Հասնելով որոշակի ռազմական, քաղ
և տնտեսական առաջընթացը,

117
00:12:09,000 --> 00:12:14,840
Սարդուրի I-ը սկսեց իրեն անվանել «արքաների արքա»
և «տիեզերքի արքան»,

118
00:12:15,480 --> 00:12:18,040
ինչպես ասորի առաջնորդները։

119
00:12:26,760 --> 00:12:33,880
Սարդուրի I-ի օրոք ս.թ.
Ուրարտուում ծագել է թագավորական նոր տոհմ։

120
00:12:35,080 --> 00:12:39,480
Ուրարտուի արքաները ապրում ու աշխատում էին
շատ անհանգիստ ժամանակներում,

121
00:12:39,480 --> 00:12:43,000
և դա կարելի է տեսնել քաղաքի հատակագծերից:

122
00:12:43,000 --> 00:12:46,840
Այս քաղաքներն ըստ էության բերդեր էին։

123
00:12:48,400 --> 00:12:53,080
Ուրարտուի բերդերը չեն կարողացել գրավել
առանց պաշարման զենքի.

124
00:12:53,080 --> 00:12:58,440
Ասորեստանցիների բանակը նրանց տեղափոխելու միջոց չուներ
Հայկական լեռնաշխարհի դաժան ձմեռներին,

125
00:13:00,000 --> 00:13:05,760
ուստի Ասորեստանը ստիպված եղավ պահեստավորել
ռազմական արշավներ բացառապես ամառվա համար:

126
00:13:09,120 --> 00:13:14,880
Ուրարտուն համարվում էր Ասորեստանի գլխավոր մրցակիցը։

127
00:13:16,280 --> 00:13:21,120
Այդ անտագոնիստական հարաբերությունները նման են
այն, ինչ ունեին Խորհրդային Միությունը և Միացյալ Նահանգները

128
00:13:21,120 --> 00:13:23,400
սառը պատերազմի ժամանակ։

129
00:13:25,520 --> 00:13:29,920
Մերձավոր Արևելքի բոլոր քաղաքական գործընթացները
կապված էին և անցան մրցակցության միջով

130
00:13:29,920 --> 00:13:33,080
Ուրարտուի և Ասորեստանի միջև։

131
00:13:35,520 --> 00:13:42,240
9-րդ դարի վերջերին ասոր
ազդեցությունը տարածաշրջանի վրա երկար ժամանակ մարել է։

132
00:13:42,240 --> 00:13:47,200
Մեկ այլ ուժի դարաշրջան էր բացվում.
Ուրարտուի դարաշրջանը.

133
00:13:54,000 --> 00:14:02,000
Նոր թագավորությունը ճիշտ ուղղեց իր ուսերը
մոտ 810 թվականին՝ Մենուա թագավորի օրոք։

134
00:14:02,000 --> 00:14:04,640
Մենուան Սարդուրի I-ի թոռն էր։

135
00:14:04,640 --> 00:14:08,800
Նա կառավարում էր իր հոր՝ Իշպուինիի կողքին
երիտասարդ տարիքից,

136
00:14:08,800 --> 00:14:13,680
և շատ բան սովորեց հաջող ռազմական արշավներից
որում նա ներգրավված էր։

137
00:14:13,680 --> 00:14:19,000
Մենուայի հայրը՝ Իշպուինի թագավորը, իրականացրեց
կրոնական բարեփոխում Ուրարտուում,

138
00:14:19,000 --> 00:14:21,720
Հալդիին ճանաչելով որպես գերագույն աստված:

139
00:14:23,720 --> 00:14:28,200
Ուրարտացիների աչքում Հալդին.
որին երկրպագում են նաև Ասորեստանում,

140
00:14:28,200 --> 00:14:33,680
կարող էր անձամբ վերցնել Ասուրին.
ասորիների գերագույն աստվածը։

141
00:14:33,680 --> 00:14:39,240
Որպես Արևի Աստված,
Հալդին նույնպես ամեն ինչի աստվածն էր։

142
00:14:39,240 --> 00:14:43,480
Մարդիկ աղոթում էին Հալդիին բախտի համար,
երջանկություն, հաջողություն:

143
00:14:43,480 --> 00:14:46,160
Ուխտագնացությունը կապված է նաև Հալդիի հետ,

144
00:14:46,160 --> 00:14:50,960
այնպես որ պատահականություն չկա
որ տաճարների մեծ մասը նվիրված է եղել նրան։

145
00:14:51,600 --> 00:14:55,400
Մի անգամ Հալդիի հանդեպ հավատը ամրապնդվեց
ուրարտացիների մտքում,

146
00:14:55,400 --> 00:14:59,920
Մենուան կազմակերպեց մի քանի հաջող արշավներ
դեպի հյուսիսային սահմաններ,

147
00:14:59,920 --> 00:15:02,960
և ընդարձակեց թագավորության տարածքը։

148
00:15:02,960 --> 00:15:05,880
Ասորեստանը զգալի ուժեր էր հավաքում
այս պահին.

149
00:15:05,880 --> 00:15:10,520
Ասորեստանցիները գրավեցին Մաննան, և այդ երկիրը
դարձավ կռվի խնձոր,

150
00:15:10,520 --> 00:15:15,640
և Ասորեստանի միջև մշտական մարտադաշտ
և Ուրարտուն երկար տարիներ։

151
00:15:17,120 --> 00:15:20,400
Մենուան կարողացավ դիրքորոշվել Ասորեստանի դեմ։

152
00:15:20,400 --> 00:15:25,400
Նա հետ վերցրեց Մանանան և այլ կորցրած հողեր,
և նույնիսկ հասավ ասորական սահմաններին:

153
00:15:28,400 --> 00:15:31,680
Ձգտելով բարձրացնել մարտական պատրաստվածությունը
և նրա բանակի զորությունը,

154
00:15:31,680 --> 00:15:35,480
Մենուան Ուրարտուն ծածկել է ամրոցներով։

155
00:15:38,160 --> 00:15:43,560
Բերդերը կառուցվել են թշնամու հարձակումները խափանելու համար
կենտրոնական շրջաններում

156
00:15:43,560 --> 00:15:48,840
ինչպես նաև Մալաթիայից եկած հողերում
դեպի Ուրմիա լճի հարավային ափերը։

157
00:15:53,680 --> 00:16:00,320
Քաղաքաշինությունն առաջնահերթություն էր բարգավաճման շրջանում,
քանի որ դա ուղղակիորեն վերաբերում էր ազգային անվտանգությանը:

158
00:16:07,400 --> 00:16:16,040
Արարատ լեռան լանջերին, Հարավային Կովկասում.
վարդ Մենուախինիլի - Մենուա քաղաք։

159
00:16:16,040 --> 00:16:22,000
Այդ ժամանակաշրջանի հրաշք կառույցներից մեկը
70 կիլոմետր երկարությամբ ալիքն է

160
00:16:22,000 --> 00:16:25,240
որը ջուր էր մատակարարում մայրաքաղաքին և հարակից գյուղերին։

161
00:16:25,240 --> 00:16:30,040
Զարմանալիորեն այն դեռ կանգուն է,
և ծառայում է իր սկզբնական նպատակին:

162
00:16:32,320 --> 00:16:35,440
Հսկայական շինություն է։

163
00:16:36,640 --> 00:16:40,840
Որոշ պարիսպներ կիրճերից վեր
հասել է 15 մետր բարձրության,

164
00:16:41,640 --> 00:16:45,400
որպեսզի ջրատարը ջուր հասցնի Վան։

165
00:16:49,480 --> 00:16:54,200
Տեխնիկական տեսանկյունից այդ շինարարությունը
Հին աշխարհում նմանը չուներ:

166
00:16:55,800 --> 00:17:01,280
Նշենք, որ Բիայնիլիի ինժեներները
ուներ մեկ կարևոր խնդիր.

167
00:17:01,280 --> 00:17:04,960
ապահովել խողովակաշարի մեկ կիլոմետր հեռավորության վրա:

168
00:17:04,960 --> 00:17:11,640
Նրանք ստիպված էին կտրել ժայռերի միջով, կիրճերի շուրջը,
և բոլոր դեպքերում բարձրանալ նրանցից:

169
00:17:14,400 --> 00:17:19,839
Կապուղու շինարարությունը կտրուկ աճել է
կենտրոնական Ուրարտուի գյուղատնտեսական ներուժը։

170
00:17:21,720 --> 00:17:28,400
Հետագայում Մենուան ակտիվորեն օգտագործում էր նմանատիպ ալիքներ
զարգացնել հողագործությունը, որպեսզի կերակրի իր հսկայական բանակը:

171
00:17:31,720 --> 00:17:35,280
Բացի սեպագիր գրություններից
Մենուայի կառավարման ժամանակաշրջանից,

172
00:17:35,280 --> 00:17:41,520
միակ այլ փաստաթղթերը, որոնք նշում են այս ալիքը
հայ պատմիչ Մովսես Խորենացու աշխատություններն են։

173
00:17:41,520 --> 00:17:45,040
Նա վերագրում է ալիքի կառուցումը
նշանավոր թագուհի Սեմիրամիսին,

174
00:17:45,040 --> 00:17:50,160
ով նույն ժամանակաշրջանում իշխում էր Ասորեստանում
ինչպես Մենուան Ուրարտուում։

175
00:17:50,160 --> 00:17:53,280
Անկասկած, նա գերազանցեց նրան փառքով։

176
00:17:53,280 --> 00:17:57,120
Նրա հայտնիի մասին բառացիորեն բոլորը գիտեն
Բաբելոնի կախովի այգիները.

177
00:17:57,120 --> 00:18:03,120
Ժամանակի ընթացքում մարդիկ սկսեցին զանգահարել Menua's-ին
ալիք «ալիք Սեմիրամիսի ժամանակներից»,

178
00:18:03,160 --> 00:18:06,920
իսկ հետագայում պարզապես «Սեմիրամիսի ալիքը»։

179
00:18:12,840 --> 00:18:16,200
Մենուան բարեփոխիչ-արքա էր։

180
00:18:17,440 --> 00:18:22,160
Մենուան հզորացրեց և՛ բանակը, և՛ տնտեսությունը
իր կառավարման ընթացքում։

181
00:18:22,160 --> 00:18:27,280
Տարիներ անց նա ընդլայնեց իր թագավորությունը,
Հաշիվը հավասարակշիռ պահեց մրցակից Ասորեստանի հետ

182
00:18:27,320 --> 00:18:32,360
իր օգտին և ամրապնդեց իշխանությունը
Ուրարտուի Արևմտյան Ասիայում.

183
00:18:33,480 --> 00:18:39,120
Մենուան Ուրարտուն դարձրեց հզոր թագավորություն,
նույնիսկ կայսրություն.

184
00:18:42,000 --> 00:18:45,680
Մենուան գահ բարձրացավ
երբ նրա երկիրը համեմատաբար թույլ էր,

185
00:18:45,680 --> 00:18:51,800
և նա թողեց այն հզոր թագավորություն՝ ունակ զորքով
ցանկացած թշնամու հավասար պայմաններում պայքարելու համար:

186
00:18:54,480 --> 00:19:00,200
Մենուայի մահից հետո մ.թ.ա. 786թ.
նրան հաջորդել է որդին՝ Արգիշտի Ա-ն,

187
00:19:00,200 --> 00:19:05,320
ով կշարունակեր դառնալ ամենամեծ հրամանատարը
Ուրարտուի պատմության մեջ։

188
00:19:05,320 --> 00:19:10,600
Թագավորությունը հայտնվեց վտանգավոր իրավիճակում
իր կառավարման առաջին իսկ շաբաթներին.

189
00:19:10,600 --> 00:19:15,440
Ասորեստանն իր զորքերը շարժեց Ուրարտուի դեմ։

190
00:19:17,040 --> 00:19:23,760
Հարավից այս մտահոգիչ լուրերի հետ միաժամանակ,
Արգիշտի I-ին անհանգստացնում էին հյուսիսից եկած լուրերը։

191
00:19:23,760 --> 00:19:28,640
Ձևավորվեցին հյուսիսային ցեղեր և պետություններ
կարճ ժամանակահատվածում բավականին ուժեղ կոալիցիա,

192
00:19:28,640 --> 00:19:31,600
եւ սկսեց ասպատակել ուրարտական բնակավայրերը։

193
00:19:31,600 --> 00:19:35,160
Մեծ պատերազմ էր ընթանում։

194
00:19:36,240 --> 00:19:41,640
Արգիշտին քաջ գիտակցում էր, որ Ուրարտուն կարող է
երկար չկռվել երկու ճակատով.

195
00:19:43,920 --> 00:19:48,480
Ամենայն հավանականությամբ, հենց այդ պատճառով էլ թագավորը որոշել է
նախ ջախջախել իր թշնամիներին հյուսիսում,

196
00:19:48,480 --> 00:19:52,960
քանի որ հյուսիսային կոալիցիան ավելի թույլ էր, քան Ասորեստանը։

197
00:19:56,640 --> 00:20:00,880
Նրա զորքերը ծածկեցին հյուսիսային հողերը
երամի նման.

198
00:20:00,880 --> 00:20:04,000
Այդ արշավը ոչնչացրեց հյուսիսային կոալիցիան
լավի համար:

199
00:20:04,000 --> 00:20:10,000
Ռազմավարական խնդիրը կատարվել է.
իսկ Ուրարտուի հյուսիսային սահմաններում տիրում էր խաղաղություն։

200
00:20:16,880 --> 00:20:20,400
Ռազմական գործողություններ են իրականացվում հարավում.

201
00:20:20,400 --> 00:20:23,720
Արգիշտի Ա-ն ասորիներին շպրտեց սահմաններից,

202
00:20:23,720 --> 00:20:30,200
ներխուժեց երկիրը մինչև Ասորեստանի լեռները,
և ջախջախեց հակառակորդ բանակին։

203
00:20:32,680 --> 00:20:39,680
Այս իրադարձություններից հետո ասորիները նկարագրել են Արգիշտիին.
Ուրարտուի թագավորը «սարսափ փոթորիկի պես սարսափելի»։

204
00:20:40,440 --> 00:20:49,160
Հենց Արգիշտի I-ի իշխանության օրոք ուրարտական ​​բանակը
բրոնզե զենքից անցել է երկաթե զենքի:

205
00:20:49,160 --> 00:20:55,160
Ամենայն հավանականությամբ, դա առաջին բանակն էր
աշխարհում այդ անցումը կատարելու համար։

206
00:20:55,160 --> 00:21:01,560
Հետագայում Ասորեստանը բարեփոխեց իր բանակը
ուրարտական օրինակով.

207
00:21:04,320 --> 00:21:09,440
Արգիշտին շարունակեց հոր քաղաքականությունը.
ակտիվորեն կառուցելով նոր բնակավայրեր և ամրոցներ։

208
00:21:09,440 --> 00:21:17,800
Նա կառուցեց պարսպապատ Էրեբունի քաղաքը
մ.թ.ա. 782 թվականին որպես հենակետ Արարատյան դաշտում։

209
00:21:19,040 --> 00:21:22,840
Բարձր լեռան վրա կանգնած բերդը
ռազմավարական նշանակություն ուներ.

210
00:21:22,840 --> 00:21:26,880
այն ապահովում էր հովիտը տեսադաշտից շատ կիլոմետրերով:

211
00:21:26,880 --> 00:21:33,080
Պահապանները կնկատեին խմբերի ցանկացած շարժում
մարդկանց կամ զինված ստորաբաժանումների միանգամից.

212
00:21:34,240 --> 00:21:39,240
1950 թվականի հոկտեմբերի 25-ին հայ գիտնական
Կոնստանտին Հովհաննիսյան

213
00:21:39,240 --> 00:21:42,480
գտնվում էր Ուրարտուի վերաբերյալ հետազոտության մեջ:

214
00:21:47,520 --> 00:21:52,200
Նա հայտնաբերել է ծածկված երկու բազալտե քար
սեպագիր գրություններով, որտեղ ասվում էր.

215
00:21:52,200 --> 00:21:57,280
«Հալդի Աստծո մեծությամբ,
Մենուայի որդի Արգիշտին.

216
00:21:57,280 --> 00:22:04,960
կառուցեց այս հզոր ամրոցը և հռչակեց այն
Էրեբունի, ի փառս Բիայնիլիի,

217
00:22:04,960 --> 00:22:08,560
և թագավորի թշնամիների մեջ վախ սերմանել»։

218
00:22:08,560 --> 00:22:13,240
Ժամանակի ընթացքում Էրեբունին կմեծանա
դեպի Հայաստանի ժամանակակից մայրաքաղաք Երևան,

219
00:22:13,240 --> 00:22:21,400
եւ Կոնստանտին Հովհաննիսյանի բացահայտումը
վերջապես բացահայտեց հիմնադրման թվականը՝ մ.թ.ա. 782թ.

220
00:22:21,400 --> 00:22:27,440
Երեւանը պարզվեց 29 տարով մեծ է
քան Հավերժական քաղաքը՝ Հռոմը։

221
00:22:27,440 --> 00:22:33,920
2018 թվականին Երևանը նշեց իր 2800-ամյակը։

222
00:22:39,320 --> 00:22:45,400
Օրինակ, Հայաստանում ամենակարևորը Արգիշտի Առաջինն է.
ով ընդարձակեց Ուրարտուի թագավորությունը

223
00:22:45,400 --> 00:22:47,640
Արարատյան դաշտում, ուստի դա շատ կարևոր է։

224
00:22:48,160 --> 00:22:51,480
Արգիշտի Ա-ն հաստատապես հաստատվել էր Արարատյան դաշտում։

225
00:22:51,480 --> 00:22:54,760
Նրա կառուցած կապուղիներն ապահովում էին ոռոգումը
բերրի հողերի համար,

226
00:22:54,760 --> 00:22:59,080
և նրա ջանքերը գյուղատնտեսության մեջ
պսակվել են առատ բերքով։

227
00:23:00,160 --> 00:23:03,760
Արգիշտին կարող էր մի քիչ հանգիստ նստել ու վայելել
իր աշխատանքի պտուղը։

228
00:23:03,760 --> 00:23:09,120
Թագավորն այլևս ստիպված չէր այդքան ներդրումներ կատարել
իր էներգիան և հողագործությունը զարգացնելու աշխատանքը:

229
00:23:19,760 --> 00:23:23,120
Արգիշտին գործարար էր.

230
00:23:23,120 --> 00:23:25,880
Նրա կառավարման տարիներին Ուրարտուի տնտեսությունը բարգավաճեց։

231
00:23:25,880 --> 00:23:31,200
Նա պետք է կերակրեր հսկայական բանակ,
և նա շատ լավ վարվեց դրա հետ:

232
00:23:33,840 --> 00:23:37,920
Այնուամենայնիվ, խաղաղ արարման շրջանը,
եւ աշխատանքը երկար չտեւեց:

233
00:23:37,920 --> 00:23:43,800
Ասորեստանը հերթական անգամ խախտեց Ուրարտուի սահմանները.
և սկսեց հերթական ռազմական արշավը։

234
00:23:44,440 --> 00:23:48,960
Ուրարտուի իշխանությունը մահացու սպառնալիք էր Ասորեստանի համար,

235
00:23:50,920 --> 00:23:56,160
ուստի նրա կառավարիչները ստիպված էին ներխուժել Վանի թագավորություն,
և ջախջախել այն ամեն գնով:

236
00:24:00,560 --> 00:24:02,880
Այն ժամանակ, երբ Ուրարտուն իր բարձունքում էր,

237
00:24:02,880 --> 00:24:07,240
Արգիշտի Ա-ն իր ուժերը նետեց
հակառակորդին դիմավորել հակահարձակման մեջ.

238
00:24:07,240 --> 00:24:10,880
Նա ընդարձակեց թագավորության սահմանները
մինչև Եփրատի վերին հոսանքը,

239
00:24:10,880 --> 00:24:16,640
գերազանցեց ասորական բանակը,
և կտրել դրա կապը կարևոր ռեսուրսների հետ:

240
00:24:16,640 --> 00:24:21,760
Արգիշտի թագավորը վստահ էր, որ կհաղթի
Ասորեստանի դեմ պատերազմում։

241
00:24:21,760 --> 00:24:26,840
Նա սկսեց իրականացնել հավակնոտ ծրագիր
նա մտքում ուներ.

242
00:24:26,840 --> 00:24:29,320
Ճանապարհին հանդիպելով ոչ մի դիմադրության,

243
00:24:29,320 --> 00:24:34,240
Արգիշտին արշավեց Ասորեստանի տիրապետության տակ գտնվող հողերը,
և գրավեց մի քանի քաղաքներ։

244
00:24:34,240 --> 00:24:39,840
Նա գնաց մինչև Բաբիլուի երկիրը,
որը որոշ մասնագետներ համարում են Բաբելոն։

245
00:24:42,960 --> 00:24:49,160
Մենք տեսնում ենք, որ Ուրարտուն փակվել է Ասորեստանի մեջ
Արգիշտիի խոսքում.

246
00:24:50,480 --> 00:24:54,360
Ուրարտական ռազմական հրամանատարությունը կարողացավ
կազմակերպել համակցված հարձակում Ասորեստանի վրա

247
00:24:54,360 --> 00:24:57,760
հյուսիսից և հարավ-արևելքից։

248
00:24:57,760 --> 00:25:01,760
Արգիշտին Ասորեստանը դրեց եզրին
ռազմական աղետի.

249
00:25:04,280 --> 00:25:08,160
Ասորիները պետք է գնահատեին իրենց վիճակը
ամենայն լրջությամբ։

250
00:25:08,160 --> 00:25:10,000
Նրանք հավաքեցին, թե ինչ ուժեր էին մնացել,

251
00:25:10,000 --> 00:25:14,920
եւ հակահարձակման ենթարկեց ուրարտական բանակին
դուրս քշել նրան իրենց տարածքից։

252
00:25:14,920 --> 00:25:20,160
Ասորեստանը վերադարձրեց Արգիշտիի գրաված հողերը,
և խուսափեց մոտալուտ աղետից:

253
00:25:20,200 --> 00:25:25,480
Երևում է, որ երկու հարևանները շուտով ստորագրել են
նրանց սահմանները սահմանող համաձայնագիր։

254
00:25:26,520 --> 00:25:31,240
Արգիշտի I-ը պահպանել է մնացած տարածքները
նվաճված նրա և նրա հոր կողմից:

255
00:25:31,880 --> 00:25:37,760
Արդյունքը եղավ այն, որ Արգիշտին ստեղծեց Ուրարտուն
Արեւմտյան Ասիայի ամենահզոր պետությունը։

256
00:25:40,040 --> 00:25:47,240
Նրա որդին՝ Սարդուրի II-ը ժառանգել է ուժեղ, բարեկեցիկ
թագավորություն մեծ ու ահեղ բանակով։

257
00:25:51,480 --> 00:25:55,200
Ասորեստանի հաջորդ թագավորը Թիգլաթ Պալեսեր III-ն էր։

258
00:25:55,200 --> 00:25:58,800
Նա վերակազմավորեց և ուժեղացրեց ասորական բանակը,

259
00:25:58,920 --> 00:26:03,160
վերադարձրեց իր նախորդին հողերը
պարտվել էր Արգիշտիին և ներխուժել Ուրարտու։

260
00:26:03,720 --> 00:26:07,720
Ասորեստանի Թիգլաթ Պալեսեր III-ը արշավեց
Վանի թագավորության վրա,

261
00:26:07,720 --> 00:26:15,120
և պաշարեց նրա մայրաքաղաք Տուշպան,
չնայած նրան չհաջողվեց գրավել անառիկ միջնաբերդը։

262
00:26:15,120 --> 00:26:18,080
Ասորեստանի բանակն ու թագավորը ստիպված եղան վերադառնալ տուն,

263
00:26:18,080 --> 00:26:21,920
բայց նրանց քարոզարշավը ստեղծեց
քաղաքական բարդ իրավիճակ Ուրարտուում.

264
00:26:21,920 --> 00:26:28,560
Այս դժվար ժամանակներում Ռուսա I-ը բարձրացավ
գահին 735 մ.թ.ա.

265
00:26:28,560 --> 00:26:34,000
Ուրարտուի մի քանի շրջաններ փորձեցին միանգամից
օգտագործել իշխանության անցումը անկախություն ձեռք բերելու համար։

266
00:26:34,000 --> 00:26:37,240
Ռուսա I-ը վճռական գործեց.

267
00:26:37,240 --> 00:26:43,480
ճնշել է ապստամբությունները Ուրարտուի առանցքային շրջաններում,
պահպանել է պետության ամբողջականությունը,

268
00:26:43,480 --> 00:26:46,640
վերականգնված կարգը,
և ձեռնամուխ եղավ սահմանների ամրապնդմանը:

269
00:26:46,640 --> 00:26:48,600
Այս իրադարձությունների մասին նա կպատմի.

270
00:26:48,600 --> 00:26:51,320
«Դա իմ երկու ձիերի և մարտակառքի հետ է,

271
00:26:51,320 --> 00:26:56,320
իմ երկու ձեռքերով
որ ես նվաճեցի Ուրարտուի թագավորությունը»։

272
00:26:56,320 --> 00:26:58,760
Ի հավելումն այս ծանր գործի՝

273
00:26:58,760 --> 00:27:03,520
Ռուսա Ես պետք է նորովի կառուցեի հարաբերությունները
Ուրարտուի կրոնական կենտրոն Մուսասիրի հետ։

274
00:27:04,080 --> 00:27:08,720
Գտնվում էր Ուրարտուի կրոնական կենտրոնը
թագավորության սահմաններից դուրս,

275
00:27:08,720 --> 00:27:12,080
Ասորեստանի սահմանակից տարածքում։

276
00:27:12,080 --> 00:27:19,880
Դա սահման էր մի քանի երկրների միջև
որոնք օգտագործում էին Ասորեստանի և Ուրարտուի մրցակցությունը

277
00:27:19,880 --> 00:27:22,000
պահպանել իրենց անկախությունը։

278
00:27:25,680 --> 00:27:33,040
Մուսասիրը ուրիշ էր, քանի որ տուն էր
Ուրարտուի գերագույն աստվածության գլխավոր տաճարին։

279
00:27:35,800 --> 00:27:37,880
Շատ ուրարտացիներ ձեռնարկեցին ուխտագնացություն,

280
00:27:37,880 --> 00:27:42,640
և ծածկեց երկար, վտանգավոր ճանապարհ
դեպի դժվարամատչելի լեռնային շրջան

281
00:27:42,640 --> 00:27:47,520
գլխավոր տաճար հասնելու համար
Հալդի աստծո Մուսասիրում.

282
00:27:50,400 --> 00:27:56,640
Իրենց ձեռքբերումները կապում էին ինչպես ֆերմերները, այնպես էլ զինվորները
իրենց գերագույն աստծո զորությամբ:

283
00:28:49,800 --> 00:28:55,800
Պետք է նշել, որ մարդիկ ավելի կրոնասեր էին
հին ժամանակներում։

284
00:28:55,800 --> 00:29:03,160
Հիմա և այն ժամանակվա հիմնական տարբերությունն այն է
որ կրոնն անջատված չէր պետությունից,

285
00:29:03,160 --> 00:29:05,920
արվեստ կամ գիտություն.

286
00:29:05,920 --> 00:29:09,360
Այդ ամենը մեկ ամբողջական ամբողջություն էր։

287
00:29:10,520 --> 00:29:17,160
Ռուսա Ա-ն վերականգնեց հարաբերությունները Մուսասիրի հետ
և, ապահովելով Հալդիի աջակցությունը,

288
00:29:17,160 --> 00:29:22,360
վերսկսել է Ուրարտուի զարգացումը,
ամրապնդելով իր ռազմական և տնտեսական հզորությունը:

289
00:29:22,360 --> 00:29:27,120
Ամեն ինչ փոխվեց, երբ Ասորեստանը ողջունեց
նոր թագավոր մ.թ.ա. 722թ

290
00:29:27,120 --> 00:29:34,160
Վճռական և բազեի՝ Սարգոն II-ը կրտսեր որդին էր
Թիգլաթ Պալեսեր III-ի։

291
00:29:43,400 --> 00:29:47,040
Նա գահընկեց է արել իր ավագ եղբորը՝ Շալմանեսեր Վ.

292
00:29:51,920 --> 00:29:56,800
Եվ շտապեց ագրեսիվ վերաբերմունք դրսևորել
Ասորեստանի հյուսիսային հարևանի նկատմամբ։

293
00:29:58,360 --> 00:30:05,760
Սարգոն II-ը փորձառու զորավար էր
Ասորեստանի թագավորի բնորոշ հայացքներով։

294
00:30:06,400 --> 00:30:09,560
Իշխանությունը զավթելուց հետո նա հստակ նպատակ դրեց.

295
00:30:09,560 --> 00:30:14,400
կանխել Ուրարտուի հզորացումը,
և հաղթել իր երկրի ոխերիմ մրցակցին։

296
00:30:16,400 --> 00:30:22,720
Սարգոն II-ը պատերազմներ է վարել արևմուտքում առաջինում
իր կառավարման տարիներին՝ ընդդեմ Սիրիայի և Պաղեստինի։

297
00:30:22,720 --> 00:30:26,240
Այնուհետև նա թեքվեց դեպի հյուսիս։

298
00:30:26,240 --> 00:30:29,560
Սարգոնը միշտ բծախնդիր էր պատրաստվում արշավներին։

299
00:30:29,560 --> 00:30:34,120
Դա հատկապես ճիշտ էր, երբ այն եկավ
իր ամենավատ թշնամուն՝ Ուրարտուին։

300
00:30:34,120 --> 00:30:39,640
Նրա լրտեսները տրամադրել են հետախուզական հաշվետվություններ
որոնք պահպանվել են մինչև մեր օրերը։

301
00:30:39,680 --> 00:30:43,960
Սարգոն II-ը միայն սպասում էր
հարձակվելու լավ պահի համար:

302
00:30:45,400 --> 00:30:52,200
Ասորի հետախույզներն ու ամենատարբեր լրտեսները հավաքեցին ամեն ինչ
Սարգոնին պետք էր իմանալ Ուրարտուի մասին,

303
00:30:52,200 --> 00:30:56,280
և թագավորության տնտեսական և քաղաքական վիճակը։

304
00:30:57,960 --> 00:31:03,080
Ե՛վ Սարգոն II-ը, և՛ Ռուսա I-ը չէին համարձակվում
գնալ ուղիղ առճակատման.

305
00:31:05,520 --> 00:31:09,360
Նրանց մրցակցությունը ծավալվեց Մաննայում,
բուֆերային գոտին.

306
00:31:10,120 --> 00:31:15,680
Այս ժամանակաշրջանում մի քանի անգամ Սարգոնը նվաճեց
Մաննան և գահակալեցին տիկնիկային թագավորին…

307
00:31:30,600 --> 00:31:36,000
Ռուսան պատասխանեց՝ կազմակերպելով ապստամբություններ
հօգուտ Ուրարտուի հավատարիմ թեկնածուի։

308
00:31:37,320 --> 00:31:40,760
Իրավիճակը կտրուկ շրջվեց մ.թ.ա. 715թ.

309
00:31:40,760 --> 00:31:45,640
երբ Սարգոն II-ը լսեց զեկույցը
Ռուսայի անհաջող արշավի մասին Կիմմերացիների դեմ։

310
00:31:48,760 --> 00:31:55,760
Գրավոր արտեֆակտները ցույց են տալիս, որ Ռուսա I-ը զգալի կորցրեց
իր բանակի մի մասը Կիմմերիայի դեմ մղվող մարտերում,

311
00:31:55,760 --> 00:32:00,080
որը ձեռնտու էր Ասորեստանի թագավորին.

312
00:32:02,720 --> 00:32:08,480
Սարգոն II-ը դա լավ պահ համարեց
գործելու և իր զորքերը տեղափոխել Ուրարտուի դեմ։

313
00:32:08,480 --> 00:32:13,160
Սկսել է պատժիչ արշավախմբերից
Ռուսայի դաշնակիցների դեմ,

314
00:32:13,160 --> 00:32:17,280
եւ քշեց ուրարտացիներին
Ուրմիա լճի հարակից շրջանից դուրս։

315
00:32:17,280 --> 00:32:22,440
Առաջին երկիրը, որը նա հարձակվեց, Մաննան էր,
և այն չկարողացավ կանխել ասորեստանցիների հարձակումը:

316
00:32:22,440 --> 00:32:28,000
Սարգոնը դաժանորեն պատժեց ապստամբ թագավորներին.
ողջ-ողջ մորթազերծեց և դրեց նրանց դիակները

317
00:32:28,000 --> 00:32:30,880
ցուցադրված Մաննայի բնակիչների համար:

318
00:32:31,240 --> 00:32:36,120
Սարգոն II-ն ըստ էության ոչնչացնում էր
հասարակության էլիտաները

319
00:32:36,120 --> 00:32:39,000
Եփրատից արևմուտք գտնվող բազմաթիվ շրջաններում։

320
00:32:39,000 --> 00:32:41,160
Դա ցեղասպանություն էր։

321
00:32:43,920 --> 00:32:47,680
Ռուսա I-ը հավաքեց իր ուժերը,
և շտապել է օգնության։

322
00:32:49,720 --> 00:32:53,800
Սարգոն II-ը չդադարեցրեց իր երթը,
և դեռ քանդում էր ուրարտական բնակավայրերը,

323
00:32:53,800 --> 00:32:56,240
երբ հանկարծակի հաղորդում եկավ

324
00:32:56,240 --> 00:33:01,640
որ Ռուսա I-ը մեծ բանակով կանգ առավ ճամբարում
Ուրմիա լճից արևելք գտնվող կիրճում

325
00:33:01,640 --> 00:33:05,960
մտադրությամբ
թիկունքից վերցնել ասորական զորքերը։

326
00:33:07,480 --> 00:33:11,800
Սարգոնը միանգամից փոխեց իր ծրագրերը,
ու երթով գնաց դեպի Ռուսա։

327
00:33:16,400 --> 00:33:21,600
Անկասկած ուրարտացի զինվորները
հանգստանում էին, խաղաղ,

328
00:33:26,040 --> 00:33:31,080
երբ Սարգոնի զորքերը ներխուժեցին ճամբար
անսպասելի հարձակման ժամանակ.

329
00:33:35,200 --> 00:33:41,280
Ռուսայի մարտիկները հուսահատորեն կռվեցին,
փորձում են փրկել իրենց թագավորին իրենց վերջին ունցիա ուժով:

330
00:33:53,360 --> 00:33:57,040
Բայց կռիվն ավարտվեց
իրենց կողմից դառը պարտության մեջ:

331
00:33:57,040 --> 00:33:59,280
Դա ծանր հարված էր Ռուսա I-ի համար։

332
00:33:59,280 --> 00:34:04,800
Նա ստիպված էր իր զինվորներին թողնել իրենց ճակատագրին,
և փախչի՝ իր կյանքը պահպանելու համար։

333
00:34:06,640 --> 00:34:09,639
Սարգոնի համար դա ավելի հյուսիս տեղափոխվելու հնարավորություն էր:

334
00:34:09,639 --> 00:34:14,840
Նա ավերեց ուրարտական մեծ Ուլխու քաղաքը,
ավլելով ամեն ինչ իր առջև,

335
00:34:14,840 --> 00:34:17,440
և այրելով նույնիսկ ցանված դաշտերը։

336
00:34:22,880 --> 00:34:27,360
Շուտով Սարգոնը հասավ շրջան
որտեղ ապրում էին Ռուսայի եղբայրները և մյուս հարազատները։

337
00:34:29,159 --> 00:34:32,320
Սարգոն II-ն այսպես է նկարագրել կատարվածը.

338
00:34:32,320 --> 00:34:37,679
«Անցնելով ես երթ արեցի դեպի Արբա,
Ռուսայի տան նստավայրը։

339
00:34:37,679 --> 00:34:42,199
Յոթ հարակից բնակավայրերը, կացարանները
իր եղբայրների և ընտանիքի,

340
00:34:42,199 --> 00:34:47,679
որտեղ պահակն ուժեղ էր,
այս քաղաքները ես ավերեցի և ավերեցի,

341
00:34:47,679 --> 00:34:50,480
թաղելով իր սրբավայրը»։

342
00:34:52,520 --> 00:34:56,679
Այս հարվածներն ավելի ծանր էին տանում Ռուսա I-ի համար։

343
00:35:02,120 --> 00:35:07,160
Այս կործանարար արշավի գագաթնակետին,
Սարգոնը մոտեցավ Տուշպայի սահմաններին,

344
00:35:07,160 --> 00:35:11,240
երազելով Ուրարտուի մայրաքաղաքի գրավման մասին.

345
00:35:19,640 --> 00:35:24,120
Այնուամենայնիվ, մտածելով իր հնարավորությունների մասին,
և հետախուզական հաշվետվությունները,

346
00:35:24,120 --> 00:35:28,040
նա շրջեց իր բանակը,
և վերադարձավ Ասորեստան։

347
00:35:30,760 --> 00:35:36,960
Նա անողոք էր՝ ավերելով ուրարտական քաղաքները
և ճանապարհին գտնվող բնակավայրերը:

348
00:35:40,120 --> 00:35:43,720
Իր բանակի մի մասով,
Սարգոն II-ը ձեռնարկեց դժվարին երթ

349
00:35:43,720 --> 00:35:46,080
անտառապատ, լեռնային տարածքի միջով,

350
00:35:46,080 --> 00:35:49,720
և հարձակվեց Մուսասիրի վրա,
սուրբ վայր ցանկացած ուրարտացու համար:

351
00:35:51,840 --> 00:35:58,280
Ինքը՝ քաղաքը և գերագույնի տաճարը
Աստված Հալդիին ոչնչացրին ամենաբարբարոսական ձևով:

352
00:36:04,840 --> 00:36:09,960
Այն ժամանակների չափանիշներով դա սրբապղծություն էր,

353
00:36:09,960 --> 00:36:15,160
բայց Սարգոնի ատելությունը Ուրարտուի հանդեպ այնքան մեծ էր
որ նա համարձակվել է գնալ այդ քայլին,

354
00:36:15,160 --> 00:36:17,680
և նույնիսկ այնքան հպարտ էր զգում իր արածով

355
00:36:17,680 --> 00:36:24,520
որ նա պատվիրել է մանրամասն պատմել Մուսասիրի կողոպուտի մասին
իր պալատներից մեկի պատին փորագրվել։

356
00:36:27,640 --> 00:36:33,240
Ասորիները հսկայական քանակությամբ ոսկի են հանել,
արծաթ, այլ թանկարժեք մետաղներ և Մուսասիրի քարեր,

357
00:36:33,240 --> 00:36:36,880
ինչպես նաև ուրարտական թագավորների և աստվածների արձանիկները,

358
00:36:36,880 --> 00:36:42,320
Գերագույն աստված Հալդիի ոսկե արձանիկը
ամեն ինչից առաջ:

359
00:36:44,960 --> 00:36:47,360
Սարգոն II-ն իր տարեգրություններում գրել է.

360
00:36:47,360 --> 00:36:54,560
«Ես դժբախտություն բերեցի ողջ Ուրարտուի և նրա երկրի վրա,
և այնտեղ ապրողներին ստիպեցի լաց լինել և լաց լինել»։

361
00:36:56,760 --> 00:36:59,160
Նրա տարեգրությունները պատմում են նաև, որ երբ

362
00:36:59,160 --> 00:37:03,400
«Ռուսա ես լսել եմ, որ Մուսասիրը ավերված է,
և նրա աստված Հալդին բռնվում է,

363
00:37:03,400 --> 00:37:07,680
նա իր ձեռքով խլել է իր կյանքը,
իր սեփական երկաթե դաշույնը»։

364
00:37:19,560 --> 00:37:23,960
Ուրարտուի հաջորդ թագավորը Ռուսա I-ի որդին էր,
Արգիշտի II.

365
00:37:25,000 --> 00:37:27,400
Նա ժառանգել է գահը մ.թ.ա. 714թ.

366
00:37:27,400 --> 00:37:32,840
բախվելով հնարավոր ամենավատ հետևանքների հետ
Ասորեստանի հետ վերջին պատերազմին։

367
00:37:32,840 --> 00:37:38,800
Ուրարտացիները կորցրել են 430 խոշոր բնակավայր
իրենց թագավորության 7 շրջաններում։

368
00:37:38,800 --> 00:37:40,560
Գանձարանը դատարկ էր։

369
00:37:40,560 --> 00:37:42,960
Երկիրը՝ ավերված.

370
00:37:42,960 --> 00:37:47,360
Ուրարտուի պետական իշխանությունը սասանվեց
առաջին անգամ։

371
00:37:47,360 --> 00:37:53,200
Արգիշտի II-ը վրեժխնդրության տենչում էր հոր համար
և երկիր, և չվախեցավ նոր պատերազմից:

372
00:37:56,200 --> 00:38:02,000
Սարգոն II-ի պատճառած վշտի հատուցումը
Ուրարտուն նրան հասավ մի քանի տարի անց։

373
00:38:31,440 --> 00:38:37,560
Սեպագիր աղբյուրները նկարագրում են շինարարական աշխատանքները
որ Արգիշտին վարում էր Ուրարտուի կենտրոնական մասից,

374
00:38:37,560 --> 00:38:42,000
իսկ շրջաններում այրվել է Սարգոն II-ը
իր քարոզարշավի ընթացքում:

375
00:38:44,520 --> 00:38:48,960
Իրերի այս ծանր վիճակը
հարևան երկրներից նոր սպառնալիքների հետ մեկտեղ,

376
00:38:48,960 --> 00:38:53,560
Ասորեստանը ստիպեց դիմել դիվանագիտական անսպասելի քայլի.

377
00:38:53,560 --> 00:38:57,760
Ասորեստանը և Ուրարտուն պայմանավորվել են փոխել բնությունը
իրենց հարաբերությունների մասին։

378
00:38:57,760 --> 00:39:00,520
Հոգնած նոր դաժան հակամարտություններից,

379
00:39:00,520 --> 00:39:06,440
հավերժական թշնամիները սկսեցին լուծել վեճերը
ավելի հաճախ բանակցությունների միջոցով:

380
00:39:07,600 --> 00:39:12,800
Ենթադրություն կա, որ Արգիշտի Երկրորդը բանակցել է
«գլխավոր» բրոնզե արձանի հետգնում

381
00:39:12,800 --> 00:39:18,080
Հալդի աստծո, բռնագրավված Մուսասիրում,
և վերադարձրեց Ուրարտու:

382
00:39:18,080 --> 00:39:20,960
Արգիշտի II-ն այսպես է արտահայտվել իր մասին.

383
00:39:20,960 --> 00:39:25,520
«Ես Աստծո Հալդիի ծառան եմ,
ժողովրդի հավատարիմ հովիվը»։

384
00:39:28,520 --> 00:39:36,440
Արգիշտի II-ն աստիճանաբար վերադարձրեց ճեղքված շրջանները

385
00:39:36,440 --> 00:39:40,640
Ուրարտական թագավորությունից
հարավում, հյուսիսում և արևելքում:

386
00:39:40,640 --> 00:39:46,200
Նրան հաջողվեց նորից հյուսել
մեծ մասամբ Վանի թագավորությունը։

387
00:39:49,960 --> 00:39:55,200
Միանգամայն հնարավոր է, որ Արգիշտի II-ը հասել է շրջաններ
սերտորեն շոշափելով Կասպից ծովը,

388
00:39:55,200 --> 00:39:59,800
և առաջ շարժվեց այդ ուղղությամբ
քան ցանկացած այլ ուրարտական թագավոր:

389
00:40:02,120 --> 00:40:08,000
Արգիշտի II-ն ըստ էության վերականգնեց պետությունը
և այն փոխանցեց իր ժառանգին ամրապնդված:

390
00:40:09,560 --> 00:40:14,680
Հայտնի է, որ Արգիշտիի որդի Ռուսա Բ
իրականացրել է նաև ինտենսիվ քաղաքաշինություն

391
00:40:14,680 --> 00:40:18,360
ամրապնդել Ուրարտուի իշխանությունը։

392
00:40:18,360 --> 00:40:22,000
Ուրարտական որոշ արձանագրություններ պատմում են
լայնածավալ շինարարությունը

393
00:40:22,000 --> 00:40:27,080
Ռուսա II կազմակերպեց ստեղծել նոր վարչական կենտրոն
Արարատյան դաշտում.

394
00:40:27,080 --> 00:40:31,720
Այն կոչվում էր Թեյշեբանի,
«պատերազմի աստված Թեյշեբա քաղաքը»,

395
00:40:31,720 --> 00:40:36,600
կառուցվել է փոխարինելու քայքայվող հին կենտրոնը,
Արգիշտիխինիլի.

396
00:40:36,600 --> 00:40:43,200
Կարմիրի վրա դեռ կանգուն են Թեյշեբանիի ավերակները
Բլուր («Կարմիր բլուր»), Երևանում։

397
00:40:43,200 --> 00:40:49,760
20-րդ դարի առաջին կեսին նշանավոր
Արևելագետ Բորիս Պիոտրովսկի

398
00:40:49,760 --> 00:40:53,120
լայնածավալ պեղումներ են սկսել տարածքում,

399
00:40:53,120 --> 00:40:56,800
որի արդյունքները ցնցեցին ողջ գիտական աշխարհը։

400
00:41:00,160 --> 00:41:04,080
Երբ մենք սկսեցինք փորել,
և ստացավ այդքան շատ բացահայտումներ,

401
00:41:04,080 --> 00:41:08,360
առօրյա կյանքի հուշարձաններ,
և ուրարտացիների տոնական կյանքը,

402
00:41:08,360 --> 00:41:10,160
ուրարտական արվեստը,

403
00:41:10,160 --> 00:41:14,960
անմիջապես պարզ դարձավ, որ դա այդպես է
յուրահատուկ ուրարտական ոճն ու ոգին։

404
00:41:14,960 --> 00:41:18,760
Այս պեղումների և այս ուսումնասիրությունների շնորհիվ,
գիտությունը մղվեց դեպի

405
00:41:18,760 --> 00:41:22,320
Ուրարտուն որպես շոշափելի բան ճանաչելը,
և հասկանալի:

406
00:41:22,320 --> 00:41:26,160
Այսպես ասենք, սա լուրջ գիտության օրինակ է,

407
00:41:26,160 --> 00:41:32,160
ինչը իրերը դարձնում է հասկանալի և շոշափելի,
և ստեղծում է մշակույթի պատկեր:

408
00:41:32,160 --> 00:41:37,520
Մարդկային գործունեության պատմությունը հայկ
Լեռնաշխարհը կազմում է տասնյակ հազարավոր տարիներ,

409
00:41:37,520 --> 00:41:41,880
ինչը, անկասկած, ազդել է Ուրարտուի մշակույթի վրա։

410
00:41:43,200 --> 00:41:49,160
Հնագիտական գտածոները սպառիչ են
Ուրարտուի բարձր մակարդակի արհեստագործական արհեստների նկարը.

411
00:41:49,160 --> 00:41:55,840
բրոնզի, երկաթի, ոսկու և արծաթի մշակում,
փայտի և բրդի մշակում, կաշվի մշակում,

412
00:41:55,840 --> 00:42:01,480
ինչպես նաև դեկորացիաների արտադրություն,
եւ պատերազմի կարիքները այդ նյութերից։

413
00:42:08,760 --> 00:42:12,200
Կրոնը շրջել է Ուրարտուի կյանքի բոլոր ոլորտներում:

414
00:42:12,200 --> 00:42:17,680
Կրոնական իրերի հայտնագործությունները ներառում են
Ուրարտական աստվածների բրոնզե արձանիկներ.

415
00:42:18,320 --> 00:42:23,680
Կա Թեյշեբա աստծո արձանիկը
հայտնաբերել է մայրս:

416
00:42:23,680 --> 00:42:29,080
Դա կացին բռնած գործիչ է, և կարող է
կարելի է հեշտությամբ նույնացնել որպես Թեյշեբա՝ պատերազմի աստված:

417
00:42:29,080 --> 00:42:33,920
Թեյշեբանի ամրոց – Կարմիր բլուր –
անվանակոչվել է նրա անունով։

418
00:42:33,920 --> 00:42:40,240
Այսպիսով, մայրս հայտնաբերեց այդ արձանիկը
պատերազմի աստծո 21 հունիսի 1941 թ.

419
00:42:40,240 --> 00:42:44,600
Հաջորդ օրը Գերմանիան հարձակվեց
Խորհրդային Միությունը։

420
00:42:48,680 --> 00:42:51,400
Բացի այդ, Կարմիր Բլուրում պեղումները

421
00:42:51,400 --> 00:42:55,560
հայտնաբերված եզակի պահեստներ
գյուղատնտեսական մթերքների պահպանման համար.

422
00:42:55,560 --> 00:42:58,440
կարասները՝ մի քանի մետր երկարությամբ։

423
00:42:58,440 --> 00:43:02,960
«Կարասը» մեծ հողե սափոր է՝ ուտելիքի և խմիչքի համար։

424
00:43:04,880 --> 00:43:10,000
Մարդիկ կարող էին պահել ձեթ, գարեջուր, գինի և այլն
ապրանքներ կարասներում երկար ժամանակ

425
00:43:10,000 --> 00:43:13,320
առանց փչանալու վտանգի, այս ամենը գաղտնիքի պատճառով.

426
00:43:13,320 --> 00:43:19,240
կարասի մեծ մասը թաղված էր հողի մեջ,
որը սառն էր պահում:

427
00:43:19,240 --> 00:43:21,960
Դուք կարող եք այն անվանել նախատիպ
ժամանակակից սառնարան։

428
00:43:25,320 --> 00:43:29,240
Հայտնաբերվել են ուրարտական արտեֆակտներ
Հայաստանի տարբեր վայրերում։

429
00:43:29,240 --> 00:43:36,080
Օրինակ՝ պալատի և տաճարի գունավոր որմնանկարները
Էրեբունի ամրոցում խնամքով վերստեղծվել են պարիսպները,

430
00:43:36,080 --> 00:43:39,160
որը գտնվում է Երևան քաղաքի սահմաններում։

431
00:43:39,160 --> 00:43:44,600
Այս որմնանկարները պատկերում են աստվածներ, սուրբ կենդանիներ,
և ծիսական և որսի տեսարաններ,

432
00:43:44,600 --> 00:43:48,120
բոլորը զարդարված բուսական
և երկրաչափական զարդանախշեր։

433
00:43:50,160 --> 00:43:55,240
Ուրարտուի մշակութային ժառանգությունը ոչ միայն
անցնել հայկական հաջորդ նահանգներին։

434
00:43:55,240 --> 00:43:58,960
Դա, հնարավոր է, ազդել է ուրիշների վրա,
Օրինակ՝ Պարսկաստանն ու Հունաստանը։

435
00:44:05,200 --> 00:44:07,200
Ուրարտուն գերազանցեց Ասորեստանը,

436
00:44:07,200 --> 00:44:11,160
որը սկսեց կորցնել իր տարածքները
7-րդ դարի երկրորդ կեսին մ.թ.ա

437
00:44:11,160 --> 00:44:16,480
կատաղի դիմակայությունում
անջատված Բաբելոնի և աճող Մեդիա հետ։

438
00:44:18,920 --> 00:44:24,520
612 թվականին Ասորեստանի մայրաքաղաք Նինվեն
ընկավ բաբելոնացիների կողմից դրված երկար պաշարումից հետո,

439
00:44:24,520 --> 00:44:27,320
մարերը, սկյութները և հայերը.

440
00:44:27,320 --> 00:44:31,680
Ասորեստանի պետությունը դադարեց գոյություն ունենալ մ.թ.ա 605 թվականին։

441
00:44:35,320 --> 00:44:39,400
Չնայած ավելի քան մեկ դար հետազոտություններին
Ուրարտուի խորհրդավոր թագավորության մասին,

442
00:44:39,400 --> 00:44:43,720
մենք դեռ բավականաչափ չգիտենք սկզբի մասին,
և նրա պատմության ավարտը:

443
00:44:46,080 --> 00:44:51,160
Հիմա համեմատաբար անհայտ է, շատ խնդիրներ ունենք
հստակ հասկանալ, թե ինչ է տեղի ունեցել:

444
00:44:51,160 --> 00:44:54,280
Հատկապես, երբ այն փլուզվեց և ինչու:

445
00:44:54,360 --> 00:44:57,480
Արգիշտի I-ին Ռուսա II-ին՝ միանգամայն պարզ.

446
00:44:57,480 --> 00:45:03,000
Հետո անհասկանալի է: Փոփոխություն կա...
Նվազագույնը այնքան էլ պարզ չէ:

447
00:45:03,000 --> 00:45:05,280
Ո՞րն էր վերջինը։

448
00:45:05,280 --> 00:45:07,360
Ո՞ր մեկը չէր թագավորը։

449
00:45:07,360 --> 00:45:09,480
Այդ առումով շատ դժվար է դա հասկանալ:

450
00:45:09,480 --> 00:45:13,240
Բայց հատկապես ես այդպես եմ կարծում Հայաստանում
հասկանալու բանալիներից մեկը

451
00:45:13,240 --> 00:45:17,480
այն, ինչ տեղի ունեցավ Ուրարտուի թագավորության վերջում.
մենք այստեղ՝ Հայաստանում, ունենք բանալիներից մեկը։

452
00:45:18,680 --> 00:45:23,200
Ենթադրվում է, որ Ուրարտուն դադարել է գոյություն ունենալ
6-րդ դարի սկզբին մ.թ.ա.

453
00:45:23,200 --> 00:45:29,840
բայց տեսությունը հաստատող հիմնավոր տվյալներ չկան
որ Ուրարտուն իր վախճանը հանդիպեց հենց այդ ժամանակաշրջանում։

454
00:45:30,240 --> 00:45:33,280
Այս ամենակարեւոր հարցը դեռ առկախ է։

455
00:45:38,600 --> 00:45:44,680
Ակնհայտ է, որ Ուրարտուի թագավորությունը չի ընկել
խիստ իմաստով.

456
00:45:46,080 --> 00:45:51,600
Ամենայն հավանականությամբ, տեղի ունեցածը փոփոխություն էր
դինաստիայի մոտ մ.թ.ա. 648 թ.

457
00:45:57,000 --> 00:46:01,480
Դա անվիճելի փաստ է
որ Այրարատի թագավորությունը կամ Հայաստանը,

458
00:46:01,480 --> 00:46:06,000
գոյություն է ունեցել Ուրարտուից հետո նույն տարածքում
Հայկական լեռնաշխարհի.

459
00:46:06,000 --> 00:46:13,120
կառավարել է Երվանդունիների տոհմը,
և կառավարվել է նույն մայրաքաղաք Վանից։

460
00:46:15,960 --> 00:46:19,280
Սա քաղաքակրթության բնօրրանի ավարտն էր
կոչվում է Ուրարտու,

461
00:46:19,280 --> 00:46:23,680
որը փայլում էր Հայաստանի լեռնային բարձունքներում
երեք դար շարունակ,

462
00:46:23,680 --> 00:46:26,960
9-րդ դարից մինչև մ.թ.ա.

463
00:46:29,560 --> 00:46:35,400
Ուրարտուն պատմության մեջ առաջին պետությունն էր
համախմբել ընդարձակ Հայկական լեռնաշխարհի բազմաթիվ ցեղեր

464
00:46:35,400 --> 00:46:37,280
ընդհանուր թագավորության մեջ,

465
00:46:37,280 --> 00:46:43,120
այդպիսով վերածվելով խոշորագույն քաղաքակրթություններից մեկի
այս մեծ և առեղծվածային հին աշխարհին:




